Tuesday, October 11, 2016

પુરૂષને મન સ્ત્રીની પવિત્રતા એટલે માત્ર સ્ત્રીનું શરીર

દશેરાની સવારે અખબારમાં પાના ફરેવી રહ્યો હતો ત્યારે એક સમાચાર ઉપર મારી નજર અટકી, સાત મહિનાનો ગર્ભ ધરાવતી મહિલાના પતિને શંકા હતા કે તેની પત્નીના ગર્ભમાં રહેલુ સંતાન તેનું નથી અને તેણે શંકાના આધારે પોતાની પત્નીની હત્યા કરી નાખી. આપણે દશેરાનો ઉત્સવ માટે ઉજવીએ છીએ કે રામે રાવણ ઉપર વિજય મેળવ્યો હતો. પણ રામ અને સીતામાં મને કયારેય રામ પ્રભાવી પાત્ર લાગ્યુ નથી, તેવી જ રીતે રામ અને રાવણને તુલના કરવામાં આવે તો કદાચ રાવણને એક ગુણ આપી દઈએ તો રામ ભકતોએ નારાજ થવાની પણ જરૂર નથી.

અમદાવાદના કોઈ એક ખુણામાં પત્નીના ગર્ભમાં રહેલુ બાળક કોનું તેની શંકાને કારણે પત્ની હત્યા કરતો એક પતિ અને રાજા રામની માનસીકતામાં મને કોઈ તફાવત લાગતો નથી. પુરૂષ આખરે પુરૂષ જ હોય છે. તેને મન તેની  પત્નીની પવિત્રતા  શરીરથી શરૂ થાય છે અને ત્યાં જ અંત આવે છે. રામ અને સીતા બંન્નેનો વ્યવહાર જોઈએ તો જયારે રામને વનવાસ મળ્યો ત્યારે સીતાએ રામ સાથે વનવાસ જવાની જરૂર ન્હોતી, છતાં પોતાના પતિના સુખમાં ભાગીદારી કરનાર સીતાએ દુખમાં પણ સરખો હિસ્સો લેવાનું પસંદ કરી રામ સાથે વનવાસ જવાનું પસંદ કર્યુ હતું.

સીતા માટે રામ જ સર્વસ્વ હતા, જયારે રાવણે સીતાનું અપહરણ કર્યુ ત્યારે પણ સીતા રામને ઝંખતી હતી, રાવણ પણ સીતાનું અપહરણ કર્યા બાદ સીતાને પોતાના મહેલમાં લઈ શકયો હોત પણ રાવણની પણ મહાનતા હતી કે તે સીતાને પોતાના મહેલને બદલે અશોકવાટીકામાં લઈ ગયો હતો અને અશોકવાટીકામાં સીતા એકલી જ હતી. મેં જયાં સુધી રામાયણને સમજયુ છે ત્યાં સુધી રામાયણમાં કયાં રાવણને સીતા સાથે કોઈ અધટીત વ્યવહાર કર્યો હોવાનું મારા ધ્યાનમાં નથી. આમ રાવણને રામ સાથે અનેક વાંધો હોવા છતાં તેણે સીતાનો માન-મરતબો અને અને સ્ત્રીત્વને અકબંધ રાખ્યુ હતું.

આમ છતાં રાજા રામને એક ધોબીએ સીતાની પવિત્રતા અંગે કરેલી ટીકા બાદ સીતાની પવિત્રતા સાબીત કરવાની ફરજ પાડી હતી. રામ તો રાજા હતા રામ તો ભગવાન હતા, તેમને સીતાની પવિત્રતા અંગે કોઈ શંકા કરવાનું કારણ ન્હોતુ, છતાં સીતાએ અગ્ની પરિક્ષા આપવી પડી હતી, કારણ રામ પણ મયાર્દા પુરૂષોત્તમ હોવા છતાં આખરે તો એક પુરૂષ હતા. રામને ખબર હતી કે સીતા તેમને જ પ્રેમ કરે છે, રાવણે સીતાનું અપહરણ કર્યુ હતું તો પછી સીતાનું અપહરણ પછી સીતાએ  શા માટે પરિક્ષા આપવી જોઈએ , છતાં  સીતાએ પરિક્ષા આપવી પડી હતી.

 પોતાની પત્ની અથવા ગમતી સ્ત્રીની અન્ય કોઈ પુરૂષ સાથે સંબંધ હોય એટલે તે માત્ર શારિરીક જ હશે તેવુ મોટા ભાગના તમામ પુરૂષો એકક્ષણનો વિચાર કર્યા વગર માની જ લેતા હોય છે. એટલે સ્ત્રી પોતે પવિત્ર છે તે સાબીત કરવા માટે અન્ય કોઈ સાથે સુઈ ગઈ નથી તેની સાબીતી જ આપવી પડે છે.સ્ત્રી અન્ય કોઈને પ્રેમ કરતી હોય તો વાંધો નથી, પણ તે પ્રેમની ખબર પડે તો સૌથી પહેલા તે અન્ય કોઈ સાથે સુઈ તો ગઈ નથી તે પ્રશ્નથી જ વાતની શરૂઆત થાય છે. આમ સ્ત્રી પવિત્રાનો માપદંડ તેનું શરીર જ હોય છે.

આમ સ્ત્રીની પવિત્રતાનો એક માત્ર આધાર એટલે તેનું શરીર જ હોય છે. વર્ષો સુધી એક જ પથારીમં સુઈ જનાર પતિને કયારેય તેવો વિચાર આવતો નથી કે કદાચ તે માત્ર એક સ્ત્રીના શરિર સાથે જ સુતો હોય છે બની શકે કે તેની સાથે જે સ્ત્રી હોય છે તે તેની કયારેય થઈ જ ન્હોતી. છતાં સ્ત્રીની શરીર પુરૂષ માટે મહત્વનું હોય છે, તેનું સ્ત્રીનું મન અન્ય કોઈની સાથે હોય તો પુરૂષને આખી જીંદગી ખબર પડતી નથી અને તેની સામે તેને વાંધો પણ હોતો નથી.

રામ -સીતા અને રાવણ આ ત્રણે પાત્રોને એક કતારમાં ઉભા રાખો તો સીતા અને રાવણની સામે રામનું કદ નાનું થઈ જાય છે. રાવણ સીતાનું અપહરણ કર્યુ પણ તે સીતાને ભોગવવા માગતો ન્હોતો,. તેને ખબર હતી કે રામ ભગવાન સ્વરૂપ છે અને તે રામના હાથે મૃત્યુને પસંદ કરવા માગતો હતો, રામ તેને હણે તે માટે સીતાનું હરણ કર્યુ, પણ સીતાને સ્પર્શ સુધ્ધા કર્યો નથી, જયારે સીતા રામ સાથે વનવાસ પસંદ કર્યો, જીંદગીનો એક મોટો હિસ્સો રામ સાથે પસાર કર્યો તો પણ રામના મનમાં ઉદ્દભવેલી એક શંકાનું સમાધાન કરવા માટે તેણે પરિક્ષા આપવાની હિમંત બતાડી. હતી.

સ્ત્રીનો પ્રેમ અને સ્ત્રીની પવિત્રતા તેના શરિરની આસપાસ ફરતા શબ્દો છે,તે પ્રેમ અને પવિત્રતા માટે કાયમ પરિક્ષાર્થી જ હોય છે

Sunday, October 9, 2016

પુરૂષની બગડવાની ઉમંર કઈ..?

કયારેક મીત્રો સાથે પ્રમાણિક અધિકારીઓની વાત નિકળે ત્યારે ફલાણા અધિકારી પહેલા બહુ જ પ્રમાણિક હતા, હવે તો તેમની વાત જ ના કરશો તેવો સંવાદ અચુક થાય. પહેલા માણસ પ્રમાણિક હોય તો પછી અપ્રમાણિક કેવી રીતે થઈ ગયો તેવો મને અનેક વખત પ્રશ્ન થાય છે, મે મારા મનમાં કેટલાંક અધિકારીઓની યાદી બનાવી , જેમને હું છેલ્લાં ત્રણ દાયકાથી ઓળખુ છુ, તેઓ જયારે ભારતીય વહિટવટી સેવા અને ભારતીય પોલીસ સેવામાં આવ્યા ત્યારે અત્યંત પ્રમાણિક હતા, તેમની પ્રમાણિકતાના દાખલા આપવામાં આવતા હતા, લગભગ અઢી દાયકા સુધી તેમની પ્રમાણિકતામાંથી એક કાંગરો પણ ખર્યો નહીં, અને પછી તેમની પ્રમાણિકતાનો કિલ્લો ખરી પડયો અને તેની સામે અપ્રમાણિકતાની ભવ્ય મંજીલ ઉભી થઈ ગઈ.

મેં આવુ કેમ બન્યુ તે અંગે ખુબ વિચાર કર્યો, ત્યારે મને સમજાયુ કે મોટા ભાગના પ્રમાણિક અધિકારીઓની પ્રમાણિકતામાં પરિવર્તન આવ્યુ તે ઉમંર 45થી50 વર્ષ વચ્ચેની હતી, જીવનના બેથીઅઢી દાયકા તેઓ પ્રમાણિક રહેવા માટે પોતાની સાથે ખુબ લડયા હતા. કારણ આખરે પ્રમાણિક રહેવાની લડાઈ તો પોતાની સાથે જ લડવાની છે, કારણ કોઈ ખીસ્સામાં પરાણે પૈસા મુકી જતા નથી. જીવનના અઢી દાયકા સુધી તેઓ પોતાને અને પોતાના પરિવારને પ્રમાણિકતાનો પાઠ અને ફાયદા સમજવવા રહ્યા હતા, પણ જેમ જેમ પચાસી નજીક આવતી ગઈ તેમ તેમ પોતાની નિવૃત્તીનો નજીક દેખાવા લાગી હતી. બાળકો પણ મોટા થઈગયા ખર્ચ પણ વધી ગયો, બાળકોને શુ થશે તેની પણ ખબર ન્હોતી,. નિવૃત્તી બાદ સરકારી મકાન પણ ખાલી કરી દેવુ પડશે તેનો પણ ખ્યાલ આવી ગયો હતો, જેના કારણે મનમાં એક પ્રકારની અસલામતીની લાગણી ભરડો લેવા લાગે છે.

આખી જીંદગી પ્રમાણિક રહેનાર અધિકારીઓની ઉમંર પચાસ વર્ષની થવા આવે ત્યારે તેમની અંદર ઉભી થતી એક પ્રકારની અસલામતી મેં જોઈ છે, તેમને એવુ પણ સમજાવવા લાગે છે કે પ્રજા ભલે તેમને સલામ કરતી હોય પણ તે જે સીસ્ટમમાં કામ કરે છે તે સીસ્ટમ અત્યંત ખોખલી છે, કદાચ નિવૃત્તી બાદ તેમને કઈ જરૂર પડી તો સીસ્ટમ અને સીસ્ટમમાં બેઠેલા લોકો તેમને કોઈ મદદ કરી શકે તેવી સ્થિતિમાં નથી. જેમ જેમ નિવૃત્તી નજીક આવતી જાય તેમ તેમ અસલામતી વધુ તીવ્ર બનતી જતી હોય છે. ત્યારે એક તબક્કે થોડીક સલામતીનો અહેસાસ મેળવવા માટે અપ્રમાણિકતાનો રસ્તો ખુલી જતો હોય છે. પછી તેઓ વન ડે મેચ રમતા હોય તેમ ભ્રષ્ટાચારની બેટીંગ શરૂ કરી દેતા હોય છે. જેના પરિણાસ સ્વરૂપ આખી જીંદગી જેટલુ માન મેળવ્યુ તેના કરતા અનેક ગણી બદનામીનો કોથળો બાંધી લેતા હોય છે.

જો કે પછી તેમને બદનામીનો ડર અથવા સંકોચ લાગતો નથી કારણ જે પહેલાથી જ અપ્રમાણિક હતા, તેમને સમાજ અને સરકાર બંન્નેએ સ્વીકારી લીધા તો મને પણ સ્વીકારી જ લેશે તેની તેમને ખબર હોય છે. તેવી જ રીતે પચાસની ઉમંરે પણ માણસને પ્રેમ પણ થઈ જાય છે.આખી જીંદગી કામ અને કામ કરનાર પુરૂષ પોતાના અંગે કયારેક કઈ વિચારતો જ નથી, પહેલા મા-બાપને ગમતી જીવે છે, પછી પત્નીને પસંદ પડે તેવુ જીવે છે, પછી બાળકોની ચીંતા કરવા કરતો જીવે છે. અને તેને અચાનક યાદ આવે છે કે મને શુ ગમે છે તે અંગે તો કયારેક મેં વિચાર્યુ જ નહીં. આ એક નાજુક તબ્બકો હોય છે. તે પોતાની પત્નીને પ્રેમ કરતો હોય છે, તેની પત્ની તેને પ્રેમ કરતી હોય છે. તે પોતાના પરિવારને પણ પ્રેમ કરતો હોય છે.

છતાં તેને કોઈની સાથે પ્રેમ થઈ જાય છે. સામાન્ય રીતે એવુ માનવામાં આવે છે કે પતિ-પત્ની વચ્ચે જગ્યા હોય તો જ ત્રીજી વ્યકિત તેમા પ્રવેશ કરે છે, પણ તે વાત સાથે હું સંમત્ત થતો નથી. પૈસા અને પ્રતિષ્ઠાની દોડમાં જીવનમાં કઈક ખુટી રહ્યો છે તેવો અહેસાસ થાય અને ત્યારે જ આંખ અને મનને ગમતુ કોઈ પાત્ર નજરમાં આવે તો તે વસી જાય છે. આ પણ લગભગ પચાસ વર્ષની આસપાસની ઉમંરે થવાની સંભાવના વધી જાય છે.જયારે પુરૂષને લાગે છે કે હું મારા માટે તો જીવવ્યો જ નહીં. અને જીવનની દિશા બદલાઈ જતી હોય છે. પ્રમાણિકતા અને પ્રેમની વાત હોય ત્યારે નૈતિકતાની વાત કરવાનો કોઈ અર્થ નથી કારણ આ બંન્ને બાબતો શ્વાસ લેવા જેટલી જ વ્યકિતગત બાબત છે.

પચાસની ઉમંરે પતિ અપ્રમાણિક થાય તો મેં પત્નીઓને વાંધો લેતા જોઈ નથી, પણ પતિ પ્રેમમાં પડે તો મહાભારતની શરૂઆત થતી મેં અનેક પરિવારમાં જોઈ છે.પચાસની ઉમંરે પ્રેમમાં પડેલો પુરૂષ ટીન એજરની જેમ પ્રેમ કરે ત્યાં સુધી તો વાંધો નથી , પણ પ્રેમમાં પડયા પછી તેનો વ્યવહાર પણ ટીનએજર જેવો થઈ જાય છે. ખાસ કરી મને કોઈની પડી નથી તેવા મુડમાં આવી જાય છે.મેં પચાસની ઉમંરે પ્રેમ કરતા સ્ત્રી પુરૂષોને જોયા છે,પણ  સ્ત્રી-પુરૂષોને પચાસની ઉમંરે પ્રેમ થાય ત્યારે બંન્ને તરફે મેચ્યોરીટી હોય તેવુ જોડુ મેં  ભાગ્યે જ જોયુ છે, મોટા ભાગના કિસ્સામાં પતિ અને પ્રેમીકામાં પુરૂષ ઉપર કોનો અધિકાર તે સાબીત કરવામાં જ પુરૂષ અડધો થઈ જતો હોય છે, પછી કયાં તેણે પ્રેમ કરવાની ભુલ કરી તેવો અહેસાસ પણ થાય છે. છતાં નૈતિકતા ખાતર પણ તે એક પણ સંબંધને તીલાંજલી આપી શકતો નથી.

આજે રવિવાર છે એટલે આ વિષય ઉપર લખ્યુ છે, એટલે મારા કોઈ મીત્રએ આખા વિષયને ગંભીરતાથી લીધા વગર( પચાસ વર્ષ થવા આવ્યા અથવા થઈ ગયા છે તેમણે પણ) માત્ર વિષયની મઝા લેવી ઝેરના પારખા કરવાની જરૂર નથી. તેમજ જેમના માથે નૈતિકતાનું ભુત સવાર છે તેમણે પણ વિષયને હાસ્ય લેખ તરીકે જોવો નહીંતર મારૂ આવી બનશે........

Friday, October 7, 2016

માનવ અધિકારનું ત્રાજવુ કોના હાથમાં છે તેના આધારે ન્યાય નક્કી થાય છે.

2007માં હું દિવ્ય ભાસ્કરમાં હતો, બપોરના સમારે હું ઓફિસમાં કામ કરી રહ્યો હતો ત્યારે કોઈએ મારા ખભા ઉપર હાથ મુકી કહ્યુ કેમ છે જીવતી વારતા( દિવ્ય ભાસ્કરમાં જીવતી વારતા નામની મારી એક કોલમ આવતી હતી) મેં પાછળ વળીને જોયુ તો ડી જી વણઝારા હતા. હું વિવેક ખાતર મારી જગ્યાઓ ઉભો થયો , વણઝારાએ પણ મારી સાથે બહુ સૌજન્યપુર્વક વાત કરી અને તેઓ મારા એડીટરને મળવા આવ્યા છે તેમ કહી તેઓ એડીટરને મળવા ગયા. મને તેઓ કેમ મારા એડીટરને મળવા આવ્યા છે તેની બરાબર ખબર હતી, કારણ તે જ દિવસ દિવ્ય ભાસ્કરમાં મારી એક સ્ટોરી છપાઈ હતી, જેમાં શૌરાબઉદ્દીન શેખનું એન્કાઉન્ટર બનાવટી છે તેવી સ્ટોરી હતી. એડીટરને મળી નિકળ્યા ત્યારે પણ વણઝારા મને મળતા ગયા હતા. પછી શુ થયુ તે વિગતની ચર્ચા આપણે કરતા નથી.

ત્યાર બાદ લગભગ છ મહિના પછી તેમની શૌરાબઉદ્દીન શેખના બનાવટી એન્કાઉન્ટર કેસમાં જ ધરપકડ થઈ હતી, જેલમાં સૌથી લાંબો ગાળો રહેનાર પણ તેઓ જ હતા. આ દરમિયાન કોર્ટમાં અનેક વખત વણઝારા અને હું મળી જતા, જો કે ત્યારે તેમણે કયારેય પોતાની નારાજગી વ્યકત કરી નહીં. એક દિવસ મઝાની વાત થઈ હું કોર્ટમાં બેઠો હતો ત્યારે તેઓ પણ મારી બાજુની ખુરશીમાં આવી બેઠા, મારા જમણા હાથમાં હું ચાંદીનું કડુપહેરુ છુ, તે કડા તરફ તેમની નજર જતાં તેમણે કડાને પકડી કહ્યુ પ્રશાંતબાબુ ચાંદીનું કડુ પહેરાય નહીં, પહેરવુ જ હોય તો સોનાનું કડુ પહેરો. મે પણ તરત હસતા હસતા કહ્યુ સર ચાંદીના કડાની માંડ વ્યવસ્થા થઈ છે ત્યારે સોનાનું કડુ કયાંથી લાવુ, તમે મને ગીફટ કરો તો સોનાનું પણ પહેરી શકાય.

તેમણે તરત મારી સામે જોતા કહ્યુ બસ ચાલો આવતીકાલે તમને આવી જ ડીઝાઈનનું સોનાનું કડુ મળી જશે. સામે છેડેથી આવો જવાબ આવશે તેવી અપેક્ષા ન્હોતી. એટલે મેં પણ ગુગલી બોલ ફેકતા કહ્યુ સર હમણાં નહીં તમે જેલમાંથી છુટો ત્યારે મને ગીફટ કરજો ચોક્કસ સોનાનું કડુ પહેરીશ , તેઓ પણ ભાષાના સારા ખેલાડી છે. તેમણે તરત વળતો ઉત્તર આપતો કહ્યુ પ્રશાંતબાબુ હું આટલો જલદી છુટવાનો નથી, જો આવી શરત કરશો તો તમારે પંદર વીસ વર્ષ રાહ જોવી પડશે. એક તરફ જેલમાં રહેલા પોલીસ અધિકારી બહાર નિકળવા માટે તમામ પ્રકારના ધમપછાડા કરી રહ્યા હતા, ત્યારે વણઝારા આત્મ વિશ્વાસ સાથે કહી રહ્યા હતા કે તેમને છુટવામાં વર્ષો નિકળી જશે.

 નવ વર્ષ જેલમાં રહ્યા પછી થોડા મહિના પહેલા તેઓ જામીન ઉપર છુટયા, તાજેતરમાં તેમણે એક એનજીઓ શરૂઆત કરી તેનું નામ તેમણે જસ્ટીશ ફોર વીકટીમ ઓફ ટેરેરીઝીમ રાખ્યુ છે, જેમાં ગુજરાતના પુર્વ ડીજીપી એસ એસ ખંડવાવાલા સહિત દેશભરના પુર્વ આઈપીએસ અધિકારીઓ પણ છે, જેમની ઉપર હજી બનાવટી એન્કાઉન્ટરનો કેસ ઉભો છે તે જયારે માનવ અધિકારની વાત કયારે તેનું આશ્ચર્ય બીજાની જેમ મને પણ થયુ. મેં તેમની પાસે જાણકારી લેવા માટે ફોન જોડયો , સામે છેડેથી ફોન ઉપાડતા મેં મઝાકના સ્વરમાં કહ્યુ સર નારાજ તો નથીને મારાથી.. તેમણે પણ તે જ સ્ટાઈલમાં મોંઘમમાં જવાબ આપ્યો પ્રશાંતભાઈ તમારાથી નારાજ થઈશુ તો પાછા ગુજરાત બહાર જવુ પડશે. અમે બંન્ને મુદ્દાની વાત ઉપર આવ્યા તેમનું કહેવુ હતું દેશભરમાં હમણાં આતંકવાદની જે સ્થિતિ નિર્માણ થઈ છે તેમાં આતંકવાદીઓના માનવ અધિકાર ઉપર ખુબ ચર્ચા થાય છે, પરંતુ આતંકવાદને કારણે ભોગ બનતા આમ લોકો, પોલીસ અને લશ્કરી જવાનો અંગે કોઈ કશુ જ બોલતુ નથી અને કઈ પણ થતુ નથી. તેને ધ્યાનમાં લઈને જ તેમણે આ સંગઠનની સ્થાપના કરી છે. તેઓ આતંકવાદનો ભોગ થયેલા આમ લોકો અને પોલીસ અધિકારીઓનું પુનસ્થાપન થાય તે દિશામાં કામ કરશે.

વાત પુરી કર્યા પછી મને લાગ્યુ કે માનવ અધિકારનો વિષય કાળક્રમે બદલતા રહ્યો છે. તમે માનવ અધિકારને કઈ દિશામાં ઉભા રહી જોવા માંગો છો, તે પ્રમાણે તેનું ચિત્ર બદલાતુ રહે છે. 2002માં ગુજરાતમાં થયેલા તોફાનો વખતે ભોગ બનેલા લોકોની વાત તમે કરો તો તરત કેટલાંક મીત્રો કહેતા કેમ તમને કાશ્મીરી પંડિતોને કાઢી મુકયા ત્યારે માનવ અધિકારની વાત યાદ આવી નહીં, માનવ અધિકારના ઝંડા ગુજરાતમાં જ ફરકાવવા છે.કોંગ્રેસ જયારે માનવ અધિકારની વાત કયારે ત્યારે તરત ભાજપ તેને  દિલ્હીના શીખ રમખાણોની યાદ અપાવે છે. આમ માનવ અધિકારનું ત્રાજવુ કોણ પકડે છે તેના આધારે માનવ અધિકાર નક્કી થતો હોય છે. કાશ્મીરમાં પંડિતો સાથે જે બન્યુ તે અમાનવીય હતુ, તેમ ગોધરાના તોફાનો પછી મુસ્લીમો સાથે જે પણ અમાનવી હતુ તેવું કહેવાની હિમંત બંન્ને તમામ લોકોએ કરવી પડશે.દિલ્હીના શીખોને અન્યાય થયો છે તેમ કોંગ્રેસે કહેવુ પડશે તેવી જ રીતે ઉનામાં દલિતો સાથે પણ રાક્ષસી વ્યવહાર થયો છે તેવુ ભાજપે કબુલ કરવુ પડશે.

જો ખરેખર માનવ અધિકારોનું રક્ષણ કરવુ હોય તો ત્રાજવા સરખા રાખવા પડશે, રાજય અને કેન્દ્રમાં કોની સરકાર છે, તેના આધારે ત્રાજવા બદલી શકાય નહીં. આતંકવાદ તો બહુ દુરનો વિષય છે. પહેલા તો દેશની અંદર સમાજ અને સરકાર દ્વારા થતાં માનવ અધિકારના હનના મુદ્દે આપણે લડવુ પડશે. માનવ અધિકાર મુદ્દો જીસકી લાઠી ઉસકી ભેંસ જેવો છે, બળવાન હોય તેને માનવ અધિકારનું હનન કરવાનો અધિકાર આપમેેળે મળી જતો હોય છે. કારણ આતંકવાદીઓ તો વર્ષમાં એકાદ બે વખત ગોળી ચલાવી આપણા માનવ અધિકારને પડકારે છે, પણ સમાજ અને સરકારની વ્યવસ્થાને કારણે રોજે રોજ આમ અને ગરીબ માણસ તેનો શિકાર થાય તે મુદ્દે પણ માનવ અધિકારવાદીઓ વિચારવુ પડશે.

વાત ડી જી વણઝારાની કરીએ કેટલાંકને મારી જેમ પ્રશ્ન થાય કે જેમની ઉપર બનાવટી એન્કાઉન્ટર કરવાનો આરોપ છે, તે કઈ રીતે માનવ અધિકારની વાત કરી શકે.. તેમણે પણ નિદોર્ષ લોકોને મારી અનેક પરિવારના માનવ અધિકારોનું હનન કર્યુ છે. એક તબ્બકે હું પોતે પણ તેવુ જ માનું છે. પણ આપણે ત્યાં મારી અથવા તમારી માન્યતાઓને આધારે કઈ થતુ નથી. ડી જી વણઝારાને ગાળો આપવી હોય તો બરાબર છે, પણ હજી વણઝારા અને તેમના સાથીઓ ઉપર હજી આરોપ છે, તે ન્યાયની અદાલતમાં દોષી સાબીત થયા નથી. આપણે આખી ઘટનાને આપણા ચશ્માથી જોઈ રહ્યા છે, જયારે સામો પક્ષ પોતાના ચશ્માથી જોવાનું આપણને કહે છે. આખી વાતને મેં બારીકાઈપુર્વક જોઈ તો મને લાગ્યુ કે માની લઈએ કે વણઝારા અને તેમના સાથીઓ ખોટુ જ કર્યુ છે તેવુ ન્યાયની અદાલતમાં સાબીત થાય તો પણ તેમને માનવ અધિકારની વાત કરવાનો સંપુર્ણ અધિકાર છે. આપણે તો રામાયણમાં વિશ્વાસ કરનારી પ્રજા છીએ વાલીયામાંથી વાલ્મીકી થયેલાને આપણે  માન આપી છીએ, કદાચ વણઝારા પણ તે જ દિશામાં જઈ રહ્યો હોય, વણઝારાની એકસો ખોટી વાતો હોય તો પણ જો તેઓ અને તેમના સાથીએ એક સાચી દિશામાં ડગલા માંડતા હોય તો કદાચ  આપણે સાથે ના ચાલી શકીએ તો કઈ નહીં, પણ એક ખુણામાં ઉભા રહી તેમને જોવામાં પણ કઈ વાંધો નથી.

Tuesday, October 4, 2016

તે મારો શ્વાસ હતી, મારા જીવવાનું કારણ હતી..

સુગંધા ચેમ્બરની બહાર ગયા પછી ઘણા વખત સુધી દિપક મહંતો શાંત બેસી રહ્યા, એક વખત તેમનો કલાર્ક કેટલીક અગત્યની ફાઈલ ઉપર સહી લેવા આવ્યો ત્યારે તેમણે તેને પણ થોડીવાર પછી આવવાનું કહ્યુ, ખબર નહી કેમ પણ દિપકને સુગંધામાં રેવતીનો ભાસ થઈ રહ્યો હતો. કદાચ સુગંધા અને ક્સતુભની વાત પોતાના જેવી લાગી રહી હતી, દિપકે પોતાનું પર્સ બહાર કાઢયુ અને ખોલીને જોયુ તેમાં રેવતીનો ફોટો હતો પછી તેણે પર્સ બંધ કરી ટેબલ ઉપર મુકી દીધુ, આખી ઘટના દિપક સામે ફિલ્મની જેમ પસાર થવા લાગી.

આસામના નાનકડા ઘરમાં જન્મેલો  દિપક ભણવામાં જેટલો હોશીયાર હતો , એટલે જ તોફાની હતો, એક દિવસ કલાસમાં તોફાન કરતા કરતા બ્લેક બોર્ડ તુટી ગયુ, થોડીવાર પછી આવેલા શિક્ષકે પહેલો જે વિધ્યાર્થી  હાથમાં  આવ્યો તેને ફટકારવાનું શરૂ કરી દીધુ, પેલો વિધ્યાર્થી માર ખાતો રહ્યો પણ દિપક તે જોઈ શકયો નહીં,. તેણે ઉભો થયો અને કહ્યુ સર તેને મારશો નહીં મારવો હોય તો મને મારો મેં બોર્ડ તોડયુ છે, અને પછી શિક્ષક છડી વડે દિપક ઉપર તુટી પડયા હતા. માર દિપકને પડી રહ્યો હતો પણ કલાસમાં એક માત્ર રેવતીની આંખમાં આંસુ હતા, રીસેસમાં રેવતી દિપકને મળવા આવી, હજી પણ તેની આંખમાં આંસુ હતા, તેણે દિપકને ઠપકો આપતા કહ્યુ શુ કામ આટલી મસ્તી કરે છે. દિપકે કઈ જવાબ આપ્યો નહીં. રેવતીને દિપકની ખુબ ચીંતા થતી હતી.

દિપક અત્યંત ગરીબ પરિવારમાં આવતો હતો, તેના પિતા મજુરી કામ કરતા હતા, જયારે રેવતી સંપન્ન પરિવારમાંથી આવતી હતી, દરમહિને દિપકને સ્કુલની ફિ ભરવામાં મોડુ થતુ હતું, કારણ તેના પિતાને મજુરી મળે તો ફિ ભરી શકાય નહીંતર મોડુ થઈ  જાય, શિક્ષકે કલાસમાં જે વિધ્યાર્થીની ફિ બાકી હતી, તેમને કડક સુચના આપી હતી કે જે આવતીકાલ સુધી ફિ ભરે  નહીં તો તેમને  કલાસમાં આવવા દેશે નહીં. દિપકની  પાસે પોતાના  આવતીકાલે શુ થશે તેનો કોઈ ઉત્તર ન્હોતો. બીજા દિવસે જયારે શિક્ષક વર્ગમાં આવ્યા અને કહ્યુ કે જેમની ફિ બાકી છે તે પોતે જ ઉભા થઈ વર્ગની બહાર જતા રહે ત્યારે સૌથી પહેલા દિપક ઉભો થયો અને વર્ગની બહાર જઈ રહ્યો હતો, એટલે શિક્ષકે ફિ બાકી હોય તેવા વિધ્યાર્થીઓની યાદી જોતા બહાર જઈ રહેલા દિપકને કહ્યુ અરે દિપક તારી ફિ તો ભરાઈ ગઈ છે તુ તેમ બહાર જઈ રહ્યો છે..

દિપક આશ્ચર્યમાં પડી ગયો, કારણ તેના પિતાને છેલ્લાં ત્રણ દિવસથી મજુરી મળી જ ન્હોતી તો ફિ કેવી રીતે ભરી શકાય.. દિપકને શંકા ગઈ તેણે રેવતી સામે જોયુ તેના ચહેરા ઉપર સંતોષ સાથેનું સ્મીત હતું, દિપક સમજી ગયો કે રેવતીએ જ તેની ફિ ભરી દીધી હતી. પછી વર્ષો વિતતા ગયા, રેવતી દિપકની નાની નાની બાબતોનું ધ્યાન રાખતી હતી, દિપકનું તોફાન, તેની હોશીયારી, અને તેની જીવવાની પ્રમાણિકતા ઉપર રેવતી આફરીન હતી, સ્કુલ પુરી થયા પછી દિપક અને રેવતી કોલેજમાં પણ સાથે ભણ્યા હતા, દિપક ઘણી વખત રેવતીને કહેતો કે તારા કારણે જ હું આટલુ ભણી શકયો, ત્યારે રેવતી તેના મોંઢા ઉપર હાથ મુકતા કહેતી બસ હવે પછી આવી વાત કરી તો તારી સાથે કયારેય વાત કરીશ નહીં. રેવતી તેને કહેતી દિપક તુ ખુબ મોટો માણસ થાય તેવી મારી ઈચ્છા છે, મારે મારા દિપકને બહુ મોટા માણસ તરીકે જોવો છે.

કોલેજ પુરી દિપક .યુનિયન પબ્લીક સર્વિસ કમિશનની પરિક્ષાની તૈયારીમાં લાગી ગયો, રાત દિવસ મહેનત કરતો હતો, રેવતીને તેને મળવા માટે તેના નાનકડા કાચા-પાકા મકાનમાં પણ આવતી હતી,, તે ઘણી વખત દિપકને જોતી રહેતી હતી, દિપક તેને પુછતો કે શુ જુવે છે ત્યારે તે કહેતી તુ મને આટલો કેમ ગમે છે. દિપક શરમાઈ જતો અને કહેતો તુ  પાગલ છે. દિપકે પહેલી ટ્રાયલમાં જ યુપીએસસીની પરિક્ષા પાસ કરી તે ઈન્ટરવ્યુ માટે દિલ્હી જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે તેના માટે કપડાં પણ રેવતી જ લઈ આવી હતી. દિપકની પસંદગી ભારતીય પોલીસ સેવામાં થઈ હતી. જયારે પહેલી વખત રેવતીએ પોલીસ યુનિફોર્મમાં દિપકને જોયો ત્યારે તે તેને વળગી રડી પડી હતી. ટ્રેનીંગ પુરી થયા પછી દિપકને ગુજરાત કેડર ફાળવવામાં આવી હતી.

ગુજરાત આવતા પહેલા દિપક અને રેવતીએ કોર્ટમાં જઈ લગ્ન કરી લીધા હતા, કારણ રેવતીનો પરિવાર દિપક સાથે લગ્ન થાય તે વાત સાથે સંમત્ત ન્હોતો. દિપક અને રેવતી ગુજરાત આવ્યા રેવતી ખુબ ખુશ હતી, શરૂઆતના બે વર્ષ બધુ જ બરાબર ચાલી રહ્યુ હતું, બે વર્ષમાં દિપક મહંતોએ ગુજરાત પોલીસમાં એક મુકામ હાસલ કરી લીધો હતો, દિપકના કામ અને પ્રમાણિકતા તેની સફળતાનું કારણ હતી, પણ રેવતી જયારે બીજા આઈપીએસ અધિકારીઓ અને તેમના પરિવારને જોતી ત્યારે તેને મનમાં થતુ કે તેઓ દિપક અને રેવતી કરતા વધુ સારી જીંદગી જીવે છે. સરકારી વાહન અને રહેવા માટે સરકારી મકાન હોવા છતાં રેવતીના મનમાં કયાંકને કયાંક રંજ હતો, કદાચ તેને એવુ લાગી રહ્યુ હતું કે દિપક જડતાપુર્વક પ્રમાણિકતાને વળગી રહ્યો છે. આ મુદ્દે તેમની વચ્ચે અનેક વખત ચર્ચા પણ થતી હતી, ત્યારે દિપક પોતાની બધી જ દલીલો પછી પણ રેવતીને સમજાઈ શકતો નહીં ત્યારે કહેતો જો રેવતી તુ મને બદલવાનો પ્રયત્ન કરીશ નહીં

નાનપણથી રેવતીને દિપકની જે વાતો ગમતી હતી , તે વાતો હવે કઠી રહી હતી. પોતાના પિતાને ત્યાં અપાર સમૃધ્ધી હતી, જયારે એક પ્રમાણિક પોલીસ અધિકારીની પત્ની તરીકે તેને મળતા માન-પાન વચ્ચે પણ તેનું મન સમૃધ્ધીમાં સુખ શોધી રહ્યુ હતું, કયારેક તો દિપક ખુદને ભરોસો થતો ન્હોતો કે તે જે રેવતીને ઓળખતો હતો તે આ જ હતી, રેવતી દિપકને કહેતી કે હું તને બધુ છોડી દે તેવુ કહેતી નથી, પણ થોડીક બાંધછોડ તો માણસે કરવી જોઈએ, દિપકની પ્રમાણિકતાને કારણે અનેક વખત તેની બદલીઓ પણ થતી રહેતી હતી, હવે રેવતીને આ બધી બાબતોનો કંટાળો આવી રહ્યો હતો. તેમના લગ્નના પાંચ વર્ષ થઈ ગયા હતા.

એક દિવસ દિપક ઓફિસેથી આવ્યો ત્યારે રેવતી શાંત હતી, રેવતીના ચહેરા ઉપરની શાંતિ જોઈ દિપકે પોતાનો યુનિફોર્મ બદલ્યો અને રેવતીની પાસે આવતા પુછયુ શુ વાત છે.. રેવતી હજી શાંત હતા, દિપકે તેનો હાથ પકડયો, રેવતીએ દિપક સામે જોયા વગર નીચી નજર રાખી કહ્યુ દિપક મને લાગે છે આપણે સાથે રહી શકીએ તેમ નથી, દિપકે રેવતીનો હાથ છોડી દીધો. રેવતી તેને છોડી શકે તેવી તેણે કયારેય કલ્પના જ કરી ન્હોતી. દિપકે પોતાની આંખો બંધ કરી લીધી, રેવતીએ કહ્યુ જો દિપક હમણાં નિર્ણય કરીશ નહીં તો કયારેય નિર્ણય કરી શકીશ નહીં. હું તને પ્રેમ કરૂ છુ તેમાં તુ કોઈ શંકા કરતો નહી , પણ આ સ્થિતિમાં હું તારી સાથે રહેવા તૈયાર નથી કારણ તું કોઈ પણ મુદ્દે બદલાવવા તૈયાર નથી.

દિપક કઈ બોલ્યો નહીં, તે રેવતીને ઓળખતો હતો, તે રાતે તે જમ્યા વગર સુઈ ગયો, તેની સવારે આંખો ખોલી ત્યારે રેવતી તૈયાર હતી, દિપકે જોયુ તો ડ્રોઈંગરૂમમાં તેની બેગ પણ પડી હતી, દિપક રેવતી સામે જોયુ. તેણે રેવતીને કહ્યુ રેવતી રોકાઈ જા ... પ્લીઝ.. રેવતીની આંખમાં આંસુ ધસી આવ્યા, રેવતીએ જવાબ આપ્યો   દિપક મને નબળી પાડીશ નહીં. મને જવા દે ... હું તારી સાથે રહી શકતી નથી. અને રેવતી બેગ લઈ નિકળી ગઈ, રેવતી મુંબઈ ગઈ ત્યાં તેણે એક મલ્ટીનેશનલ કંપનીમાં એચઆર મેનેજર તરીકે નોકરી શરૂ કરી. દિપક અને રેવતી અલગ થયા તે વાતને એક દસકો વિતી ગયો. હજી બંન્ને એકબીજાના સંપર્કમાં છે ફોન ઉપર વાત પણ કરે છે, દિપક સરકારી કામે મુંબઈ જાય ત્યારે રેવતીને મળે પણ છે, જો કે દિપકની હિમંત થતી નથી કે તે રેવતીને કહે ચાલ આપણે ઘરે જઈએ, કારણ જો રેવતી ના પાડશે તો તે તુટી જશે તેવો ડર લાગ્યા કરે છે.

રેવતી અને દિપકે ડીવોર્સ પણ લીધા નથી, અને સાથે પણ રહેતા નથી. રેવતીની ગેરહાજરીમાં રોજ રાત પડે દારૂ દિપકની સાથી બની ગઈ છે, દિપક રાતે દારૂ પીવે છે, તેની  દિપકના સિનિયર ઓફિસરોને પણ ખબર છે, છતાં તેની કામની આવડત અને તેની  પ્રમાણિકતાને કારણે તે દિપકની દારૂની ટેવ તરફ આંખ આડા કાન કરે છે. દિપકના મનમાં એક ઉંડી આશા છે કે એક દિવસ તેની  રેવતી તેની પાસે પાછી ફરશે.

Monday, October 3, 2016

જીંદગીના કેટલાંક પ્રશ્નનો ઉત્તર પુસ્તકમાં મળતા નથી

પોલીસ કોન્સટેબલે પોતાની ટેવ પ્રમાણે સાહેબની ચેમ્બરમાં દાખલ થતાં પહેલા દરવાજા ઉપર લટકતી નેઈમ પ્લેટ તરફ નજર કરી જેની ઉપર દિપક મહંતો(આઈપીએસ) લખેલુ હતું. તેણે પોતાના માથા ઉપર હાથ ફેરવી કેપ બરાબર છે તે ચેક કરી, અને તે ચેમ્બરમાં દાખલ થયો, તે સલામ કરી દિપક મહંતો સામે ઉભો રહ્યો, દિપકે ફાઈલમાંથી નજર ઉપર કરતા તેની સામે જોયુ અને ફરી ફાઈલમાં સહીઓ કરતા રહ્યા , કોન્સટેબલે કહ્યુ સર કોઈ છોકરી આપને મળવા માંગે છે.. મહંતોએ સાંભળ્યુ પણ કોઈ જવાબ આપ્યા વગર ફાઈલમાં સહી કરતા રહ્યા, કોન્સટેબલ થોડી વાર સાહેબના જવાબની રાહમાં ઉભો રહ્યો પછી તેણે પુછયુ સર મોકલુ.. દિપકને યાદ આવ્યુ કે તેણે કોન્સટેબલના પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો જ ન્હોતો. એક ફાઈલ બાજુ ઉપર મુકી અને બીજી ફાઈલ પોતાની સામે મુકતા માથુ હલાવી તેમણે હા પાડી..

એકાદ મિનીટ થઈ ત્યાં દિપકના કાને અવાજ સંભળાયો સર આવી શકુ... દિપકે ફાઈલમાંથી ઉપર નજર કરી દરવાજા તરફ જોયુ અને માથુ હલાવી હા પાડી, અને ફરી તરત ફાઈલમાં જોયુ, પણ બીજી જ ક્ષણે દિપકે ફાઈલમાંથી નજર ઉપર કરી, સામે લગભગ અઠ્યાવીસ-ત્રીસ  વર્ષની યુવતી ઉભી હતી, તેણે આછા ગુલાબી રંગનો પંજાબી ડ્રેસ પહેર્યો હતો, હાથમાં એક ફાઈલ હતી, રંગ ગોરો ન્હોતો છતાં તે આકર્ષક લાગતી હતી, દિપકે ઉપર જોતા યુવતીએ એક સ્માઈલ આપી, દિપકના ચહેરા ઉપર પણ હાસ્ય આવ્યુ. પોલીસની કંટાળાજનક નોકરીમાં ઘણા વખત પછી આંખોને ગમી જાય તેવો ચહેરો આંખ સામે આવ્યો હતો. દિપકે ખુરશી તરફ ઈશારો કરતા કહ્યુ ટેઈક  યોર સીટ. પેલી યુવતીએ પહેલા ફાઈલ ટેબલ ઉપર મુકી પોતાના ખભે લટકતુ પર્સ ખભા ઉપરથી નીચે ઉતાર્યુ અને ખુરશીમાં બેઠી.

દિપકે પોતાની બન્ને કોણીઓ ટેબલ ઉપર ગોઠવતા પુછયુ બોલો.. પેલી યુવતીએ દિપકની નજરોમાં નજર મીલાવી વાત કરતા કહ્યુ સર હું સુગંધા સોની.. ભારત સરકારની ઈન્સસ્યુરન્સ કંપનીમાં મેનેજર તરીકે જોબ કરૂ છુ. મારો કેસ બહુ પર્સનલ છે, મને ખબર નથી કે પોલીસ આ કેસમાં કઈ રીતે મદદ કરી શકે, પણ મેં અખબારમાં તમારી કામગીરી અંગે ઘણી વખત વાંચ્યુ છે. એટલે મને લાગ્યુ કે કદાચ મને તમે કોઈ મદદ કરી શકો અથવા કોઈ રસ્તો બતાડી  શકે.સુગંધાએ પોતાની ફાઈલ ખોલી કેટલાંક કાગળો ખોલી ફાઈલ દિપક સામે ફેરવીને મુકતા કહ્યુ સર મારા  પ્રેમ લગ્ન કસ્તુભ સાથે દસ વર્ષ પહેલા થયા, અમે ત્યારે પણ એકબીજાને પ્રેમ કરતા હતા, અને આજે પણ કરી છીએ, પણ આજે સાથે રહેતા નથી, દિપક સુગંધાને સાંભળવા કરતા જાણે તેની આંખો વાંચી રહ્યો હોય તેમ તેની સામે જોઈ રહ્યો હતો, તે વાત ખુદ સુગંધાના ધ્યાનમાં પણ આવી.

સર અમારી વચ્ચે  કહી શકાય તેવો કોઈ ડીસ્પયુટ નથી, લોકોને નજરે અમે સુખી હતા, પણ તે સુખ અમને કઠતુ હતું, અમને લગ્ન પહેલા અમને  જે એકબીજાને વાતો ગમતી હતી, પણ લગ્ન બાદ અમને બંન્નેને લાગવા માંડયુ  અમે એક તો એકબીજાથી અલગ છીએ, છતાં એકબીજાને અનુરૂપ થવાનો પ્રયત્ન કરતા રહ્યા, કસ્તુભ પણ મને એડજેસ્ટ થવાનો ખુબ પ્રયત્ન કરતો હતો, છતાં અમારી વચ્ચે અંતર વધી રહ્યુ હતું, અમે સાથે ફરતા, બધા જ ફંકશનમાં સાથે જ હોઈએ છતાં એકબીજાથી દુર હતા. અમારે એક દિકરો પણ થયો. કસ્તુભે જ તેનું નામ વિશ્વેશ રાખ્યુ, તે એકદમ કસ્તુભ જેવો દેખાય છે. વિશ્વેશનું નામ આવતા સુગંધા અટકી ગઈ. દિપક તેને ધ્યાનથી જોઈ રહ્યો હતો.

સુગંધાએ ઝડપથી પોતાની પર્સમાંથી હાથ રૂમાલ કાઢયો, તેની આંખો ભરાઈ આવી, તેણે પોતાની આંસુ લુછયા, દિપક મુંઝવણમાં મુકાઈ ગયો, તેની સામે એક સુંદર યુવતી રડી રહી, તેને આશ્વાસન આપે તો પણ કેવી રીતે તેને સમજાયુ નહીં, શરીર ઉપર ખાખી ડ્રેસ હતો, છતાં તેના હ્રદય સુગંધાની વેદના સમજી શકતુ હતું, દિપકે પોતાના ટેબલ ઉપર ઢાંકી રાખેલો પાણીના ગ્લાસ ડીશ ખસેડી સુગંધા તરફ ખસેડયો, સુગંધાએ નો સર થેંકસ કહી આંખો સાફ કરતા કહ્યુ સોરી સર વિશ્વેશની વાત આવતા ઈમોશનલ થઈ ગઈ. તેણે પોતાની વાત આગળ વધારતા કહ્યુ. અમને બંન્નેને એવુ હતું કે વિશ્વેશ આવ્યા પછી અમારી સ્થિતિમાં સુધારો થશે પણ તેવુ થયુ નહીં. અમે બંન્ને રોજ મન મારીને જીવતા હતા, પ્રેમ પણ કરતા હતા અને સાથે પણ રહી શકતા ન્હોતા.

મેં એક દિવસ કસ્તુભ પાસે બેસી અલગ થવાની વાત કરી તે કઈ બોલ્યો નહીં, પણ તેણે પુછયુ વિશ્વેશનું શુ .. મેં તેને કહ્યુ વિશ્વેશને મારી જરૂર છે.. તે હજી નાનો છે. કસ્તુભ સમજદાર અને પ્રેમાળ માણસ છે, તે મને અને વિશ્વેશને સમજી શકતો હતો. તેણે પછી કઈ કહ્યુ નહીં. મે ફેમેલી કોર્ટમાં મીચ્યુલ ડીવોર્સ પેપર ફાઈલ કર્યા, ક્સતુભે કોર્ટમાં આવીને કાગળો ઉપર સહી પણ કરી હતી, પરંતુ કોર્ટે અમને વિચાર કરવાનો સમય આપ્યો, હમણાં અમારો સેપ્રેશન પીરીયડ ચાલે છે. કોર્ટે આ દરમિયાન અઠવાડીયામાં એક વખત વિશ્વેશને કસ્તુભ લઈ જવાનો ઓર્ડર કર્યો હતો. હું છેલ્લાં ત્રણ મહિનાથી દર રવિવારે વિશ્વેશને લઈ કસ્તુભને મળવા જઉ છુ, ગયા અઠવાડીયે પણ ગઈ હતી, ત્યારે કસ્તુભે મને વિનંતી કરી કે એકાદ દિવસ હું વિશ્વેશને તેની પાસે છોડી જઉ, અને વિશ્વેશ પણ પપ્પા પાસે રહેવા માગતો હતો. મને વિશ્વેશને કસ્તુભ પાસે છોડી જવામાં કઈ અજુગતુ લાગ્યુ નહીં, કારણ તે પણ તેનો પિતા છે
હું તેને છોડીને આવી, બીજા દિવસે વિશ્વેશને લઈ કસ્તુભ આવ્યો નહી, એટલે મેં તેને ફોન કર્યો, તેણે કહ્યુ હજી એક દિવસ વિશ્વેશ રહેવા માગે છે, મને વાંધો ન્હોતો, વિશ્વેશ હજી પાંચ વર્ષનો છે તેનું મન દુખી કરી હું તેને લાવવા માગતી ન્હોતી., પણ આજે તે વાતને પંદર દિવસ થઈ ગયા કસ્તુભ હવે વિશ્વેશને મોકલવા જ તૈયાર નથી, તેનું કહેવુ એવુ છે વિશ્વેશ  મારી સાથે આવવા તૈયાર નથી, હું વિશ્વેશને લેવા માટે પણ લઈ ગઈ પણ તેણે પણ મને કહ્યુ મારે પપ્પા પાસે રહેવુ છે. સુગંધાની આંખો ફરી ભરાઈ આવી, થોડીક ક્ષણો માટે રૂમમાં શાંતિ છવાઈ ગઈ. સુગંધાએ ફરી સ્વસ્થ થતા કહ્યુ સર વિશ્વેશ હજી પાંચ વર્ષનો છે તે પોતાનો નિર્ણય કેવી રીતે કરી શકે.. મને ખબર છે કસ્તુભ પણ તેને ખુબ પ્રેમ કરે છે.. એટલે તે પણ તેના વગર રહી શકતો નથી. પણ હું વિશ્વેશ વગર કેવી રીતે રહી શકુ તેની મા છુ.

ફરી થોડીક ક્ષણ શાંતિ છવાઈ, સુગંધાએ તરત મુળ વાત ઉપર આવતા ફાઈલ તરફ આંગળી મુકતા કહ્યુ સર મારી પાસે ફેમેલી કોર્ટનો ઓર્ડર છે, જેમાં સ્પષ્ટ લખ્યુ છે કે અઠવાડીયામાં એક જ વખત વિશ્વેશ કસ્તુભને મળી શકશે. મારી વિનંતી છે, મને કોર્ટના ઓર્ડર પ્રમાણે મારો દિકરો પાછો અપાવો. દિપક વિચારમાં પડી ગયો, કદાચ તેની માનસીક હાજરી ત્યાં ન્હોતી. સુગંધાએ કહ્યુ સર સર. તે એકદમ પાછો આવી ગયો, દિપક સિનિયર પોલીસ ઓફિસર હતો સામાન્ય રીતે આવી તકરાર પોલીસ સુધી આવતી નથી, અહિયા વાત કાયદા- માનવી સંબંધો અને લાગણીઓની હતી, કદાચ એટલે દિપક થોડીવાર માટે ભુલી ગયો હતો કે તે એક પોલીસ ઓફિસર છે., પણ સુગંધા સામે બેઠી છે તેવો  ખ્યાલ આવતા તેણે તરત ઈન્ટરકોમ ઉપર સુચના આપી કે  ઈન્સપેકટર મીનાક્ષીને મારી ચેમ્બરમાં મોકલો.

દિપક વિચારમાં હતો, ત્યારે ચેમ્બરનો દરવાજો ખુલ્લો, અને ઈન્સપેકટર મીનાક્ષી પટેલે અંદર આવી સલામ કરતા કહ્યુ જય હિન્દ સર. દિપક આસામી હતા, પણ બે દાયકાથી ગુજરાતમાં હોવાને કારણે સારૂ અને કામ પુરતુ ગુજરાતી બોલી શકતા હતા, તેમણે ઈન્સપેકટર મીનાક્ષીને સુચના આપતા સુગંધા તરફ ઈશારો કરતા કહ્યુ મીનાક્ષી આ સુગંધા સોની છે. તેમને પાસે કોર્ટનો  ઓર્ડર છે, તેમના બાળકની કસ્ટડીનો, તેમને તમારી સાથે લઈ જાવ અને તેમને મદદ કરો. મીનાક્ષીએ સર કહ્યુ દિપકે  સુગંધના કહ્યુ તમે અમારા ઓફિસર સાથે જઈ વિગતો આપો. સુગંધા ઉભી થઈ રહી હતી ત્યારે દિપકને યાદ આવ્યુ તેમણે મીનાક્ષી સામે જોતા કહ્યુ ઈન્સપેકટર કેસ પોલીસની રીતે નહીં  ઈમોશનલી હેન્ડલ કરજો.

સુગંધા થેકસ કહી, ઈન્સપેકટર મીનાક્ષી પટેલની સાથે ચેમ્બરની બહાર નિકળી ત્યારે આઈજીપી દિપક મહંતો અને તેમની યાદો સિવાય ચેમ્બરમાં કોઈ ન્હોતુ, દિપકને રેવતીની યાદ આવી ગઈ.
(ક્રમશઃ)

Sunday, October 2, 2016

આજે તેમના સ્મશાન પણ અલગ છે.


 
 તાજેતરમાં દલિત યુવાન નેતા જીજ્ઞેશ મેવાણી ઉપર બે પોસ્ટ લખી, તેની સાથે જ હું જોઈ રહ્યો હતો કે કેટલાંક મીત્રો અનામતના મુદ્દા ઉપર ચર્ચા કરવા લાગી રહ્યા હતા, કાયમની જેમ મારી પોસ્ટ ઉપર થતી કોમેન્ટ ઉપર જવાબ આપી વિવાદ કરવા માગતો નથી માટે તે પ્રમાણે કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં, મારા મીત્રોનો મત હતો કે દેશને અનામત પ્રથાને કારણે પારવાર નુકશાન થયુ છે, બીજો મત હતો કે માત્ર દલિતો જ ગરીબ છે તેવુ નથી, અન્ય જાતીઓના લોકો પણ ગરીબ છે. તો શા માટે માત્ર દલિતોના અધિકારની વાત થાય છે, જીજ્ઞેશે વાત કરવી હોય તો ગરીબોની કરવી જોઈએ. વગેરે વગેરે કોમેન્ટ હતી, હું એક એક કોમેન્ટનો જવાબ આપી શકુ તેના કારણો અને તર્ક મારી પાસે હતો, છતાં હું શાંત રહ્યો , હું તેવી કોઈ ઘટનાની રાહ જોઈ રહ્યો હતો કે તમામ કોમેન્ટને સરળતાથી સમજાવી શકુ.

આજે સવારે જ એક ગુજરાતી અખબાર ખોલી જોયુ તો તેના પાના નંબર  2  ઉપર એક પોઝીટીવ સ્ટોરીની વ્યાખ્યામાં આવે તેવી સ્ટોરી હતી. વાત અમદાવાદની જ હતી, તે સારૂ છે નહીંતર મારા મીત્રો તેવી પણ દલીલ કરે કે શહેરોમાં તો આવુ થતુ નથી. સ્ટોરી પ્રમાણે અમદાવાદના શીલજ વિસ્તાર જયાં મોટી સંખ્યામાં શિક્ષીત અને શ્રીમંતો વધારે રહે છે. આ વિસ્તારમાં દલિતોનું એક સ્મશાન આવેલુ છે, જે સુવિધાઓના અભાવે અત્યંત ખરાબ દશામાં હતું,  દલિતો આ અંગે સરકારમાં રજુઆત કરી થાકી ગયા હતા, આ અંગે અખબારમાં સમાચાર પ્રસિધ્ધ થતાં એક મોટા વેપારીએ દલિતોને પૈસા આપી તેમના સ્મશાનની મરામત કરાવી સુંદર બનાવી દીધુ. આખી સ્ટોરીનો હાર્દ એવો હતો કે સરકારે પૈસા ના આપ્યા પણ ગામ લોકો અને વેપારીની મદદથી દલિતોનું સ્મશાન સુંદર થઈ ગયુ.

પણ મને આ સમાચાર વાંચતા ખટકી ગયા, કારણ માણસ જીવતો હોય ત્યાં સુધી તેને તેનો ધર્મ અને જાતી તો નડતી હોય છે, પણ મૃત્યુ પછી પણ તે દલિત હોવાની વાત તેના અગ્ની સંસ્કારમાં આડે આવી રહી હતી. મને આજે પણ સમજાતુ નથી કે વિકાસશીલ ગુજરાતમાં આજે હજારો ગામમાં દલિતો અને સવર્ણના સ્મશાન અલગ અલગ છે, આજે ખુદ રાજય સરકાર દલિતોને અલગ સ્મશાન બનાવી આપે છે. ખરેખર તો માણસના જન્મ સાથે મળતો ધર્મ અને જાતી તેના મૃત્યુ સાથે સમાપ્ત થવી જોઈએ, પણ તેવુ થતુ નથી. શીલજના જે વેપારી અને ગામ લોકોએ દલિતોને મદદ કરી નવુ સ્મશાન બનાવી આપ્યુ તેના બદલે તેવુ પણ કહી શકતા હતા કે ભાઈ જીવ્યા ત્યાં સુધી તો આપણે અલગ રહ્યા પણ મૃત્યુ પછી તો તમે અમારા સ્મશાનમાં અગ્ની સંસ્કાર કરો તો પણ વાંધો નથી, પણ તેવુ થયુ નહીં અને થતુ પણ નથી.

હવે જે મીત્રો મને કહે છે કે ગરીબ દલિત અને ગરીબ બ્રાહ્મણની સ્થિતિ સરખી જ છે તો ખરેખર તેવુ હોતુ નથી, બ્રાહ્ણણ ગરીબ હોય તો પણ લોકો તેને સન્માન આપે છે આવો ભુદેવ કહી સંબોધન કરે છે. જયારે દલિત જીવતા જીવ અને મર્યા પછી પણ દલિત અને આભડછેટનો શિકાર જ રહે છે. અનામત અંગે આપનો વિચાર અલગ હોઈ શકે પણ દલિત હોવાની માનસીક તકલીફ સમજવા માટે થોડીક ક્ષણ દલિત હોઈએ તો આપણી સાથે કેવો વ્યવહાર થાય તેની કલ્પના પણ કરી જોવા જોવી છે. અનામત આપવાનો હેતુ તો દલિત અને બ્રાહ્મણ સરખા થાય તેવો જ હતો, પણ તેવુ થયુ નહીં દલિતનો એક નાનકડો વર્ગ ભણ્યો-પૈસા કમાયો અને મોટો માણસ થયો પણ અનામતને કારણે તેને મળેલા શિક્ષણ અને સમૃધ્ધી બાદ પણ તે આપના સન્માનને પાત્ર થયો નહીં. અને તે મોટો માણસ થયા પછી પણ તેના મૃત્યુ બાદ તેના અંતિમ સંસ્કાર તો દલિતોના સ્મશાનમાં જ થાય છે.

આ તો કેવી વ્યવસ્થા મને વધારે માઠુ તો ત્યારે લાગે છે સમાજ તો ઠીક પણ ખુદ રાજય સરકાર પણ દલિતો માટે અલગ સ્મશાન બનાવી આપે છે. ખરેખર તો રાજય સરકારે સમાજને ફરજ પાડવી જોઈએ કે દલિત હોય કે બ્રાહ્મણ બધાના અંતિમ સંસ્કાર તો એક સ્મશાનમાં થશે. પણ તંત્ર પાસે પણ તેવી સંવેદનશીલતા નથી. દલિત માટે કુવા અલગ હોય, દલિતો માટે તેમનો વાસ અલગ હોય અને દલિતો માટે સ્મશાન પણ અલગ હોય ત્યારે આપણે કેવી રીતે કહી શકીએ કે બધા એક સરખા છીએ. અને ખાસ જયારે અનામતની વાત આવે ત્યારે આપણને ચોક્કસ દલિતો જ યાદ આવી જાય છે. અને અનામતને કારણે દલિતો લાભ લઈ ગયા અને આપણે રહી ગયા તેવી ફરિયાદ હોય છે.

પણ આવી દલિત કરતા મારા શિક્ષીત મીત્રોએ અનામતની ટકાવારી તપાસી જવાની જરૂર છે. આપણે ત્યાં અલગ અલગ પ્રકારની કુલ 49 ટકા અનામત બેઠકો છે, તેમાં દલિતો માટે માત્ર સાત ટકા જ છે જયારે બાકીની 42 ટકા અનામત તો અન્ય જાતીઓને મળે છે, છતાં આપણે તેમની ઉપર કયારેય ગુસ્સો આવતો નથી. ચૌધરી, પંચાલ ઠાકોર બારોટ , તડવી વગેરે જાતીઓને પણ અનામતને લાભ મળતો હોવા આપણે તેમને કયારેય ધીક્કારતા નથી, અને તેમના મૃત્યુ બાદ તેમને અંતિમ સંસ્કાર પણ આપણા જ સ્મશાનમાં થાય છે શુ કામ આપણી નારાજગી પરમાર અને મકવાણા અટક ધરાવતી વ્યકિતઓ સામે છે. આખી ઘટનાને આપણે માત્ર માણસ તરીકે જન્મયા છીએ તેને ધ્યાનમાં રાખી જાતીના કુંડાળા બહાર ઉભા રહીને જોવાની જરૂર છે કદાચ તમને પણ મારી જેમ સમજાઈ જશે અને આપણે જે કરી રહ્યા છીએ તેનું માઠુ પણ લાગશે.

તેની આંખો કહેતી હતી તમે મારા છો તેનું મને ગૌરવ છે.

નવજીવન ટ્રસ્ટ અને સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલના સંયુકત ઉપક્રમે ગાંધી જયંતિ નિમિત્તે એક અલગ જ પ્રકારના કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યુ હતું. સામાન્ય રીતે ગાંધી સાહિત્યના પુસ્તકનું ગાંધી વિચાર ધારામાં  માનનારી કોઈ વ્યકિતના હાથે વિમોચન થાય છે, પણ પહેલી વખત તેવો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો કે સાબરમતી સેેન્ટ્રલ જેલના કેદીઓ નવજીવન ટ્રસ્ટ ખાતે આવી પુસ્તકનું વિમોચન કરે, સાથે એવો પણ નક્કી થયુ કે જેલમાં રોજ કેદીઓ બાપુના પ્રિય ભજનો ગાય છે, પણ 2 ઓકટોબર હોવાને કારણે કેદીઓ પોતાના સાથીઓ સાથે નવજીવન ખાતે આવી ભજન કરે.
અગાઉથી જેલ સુપ્રીટેન્ડન્ટ સુનીલ જોશી સાથે બધુ નક્કી થઈ ગયુ હતું, કેદીઓ અને તેમને લઈ આવનાર પોલીસ જવાનો કાર્યક્રમના બે કલાક પહેલા એટલે કે સવારે નવ વાગે નવજીવન ટ્રસ્ટ ખાતે આવી ગયા હતા, કેદીઓ કર્મ કાફેમાં બેઠા હતા ત્યારે એક મહિલા ત્યાં આવી.. મારા માટે તે અપરિચીત હતી.. કારણ કાર્યક્રમને હજી બે કલાકની વાર હતી, તેણે ત્યાં બેઠેલા કેદીઓ સામે નજર કરી પોતાના પરિચીત ચહેરાને શોધ્યો, અને તે ચહેરો નજરે પડતા તેના ચહેરા ઉપર એક અલગ જ પ્રકારની ચમક આવી, તે આગળ વધી એટલે મેં મારી બાજુમાં બેઠેલા કેદી સામે જોયુ, તે મારો પ્રશ્ન સમજી ગયો, તેણે કહ્યુ તે નરેન્દ્રસિંહની પત્ની છે.

કેદી નરેન્દ્રસિંહ લાંબા સમયથી સેન્ટ્રલ જેલમાં છે, તે સારો ચિત્રકાર પણ છે, તેના ચિત્રો પણ નવજીવન ટ્રસ્ટની સત્ય આર્ટ ગેલેરીમાં લાગેલા છે. તે સારો ભજનકાર પણ છે. તેની પત્નીએ અખબારમાં વાંચ્યુ હતું કે આજે નવજીવન ટ્રસ્ટમાં કેદીઓ ભજન કરવાના છે, તેને ખબર હતી કે તેનો પતિ ત્યાં જરૂર આવશે માટે જ તે પોતાના ગામથી અહિયા સુધી આવી હતી. તે નરેન્દ્રસિંહ સામે જઈ ઉભી રહી. તેણે પોતાના પતિની આંખોમાં જોયુ, તેનો પતિ જેલમાં આવ્યો હશે ત્યારે તેને બહુ ખરાબ લાગ્યુ હશે, પણ આજે તેના પતિના ચિત્રોનું પ્રદર્શન ચાલી રહ્યુ હતું, આજે તેના પતિને સાંભળવા માટે અનેક લોકો આવવાના હતા.

આજુબાજુ કેદીઓ અને પોલીસની હાજરી વચ્ચે પણ તે ધ્યાનથી નરેન્દ્રસિંહને જોતી રહી, તેણે પોતાના પતિને પગથી માથા સુધી જોયો, તેની આંખો જાણે કહી રહી હતી, તમે મારા છો તેનું મને ગૌરવ છે. પહેલી વખત કદાચ આ સ્ત્રીને પોતાના પતિને પ્રેમ કરવાનું મન થયુ હોય તેવો ભાવ તેના ચહેરા ઉપર હતો, નરેન્દ્રસિંહ તરત ત્યાંથી ખસી ગયો , તે કર્મ કાફેના કાઉન્ટર ઉપર જઈ પોતાની પત્ની માટે ચ્હા અને નાસ્તો લઈ આવ્યો, બંન્ને એક ટેબલ ઉપર સાથે બેઠા, પણ તે નાસ્તો લેવા પુરતુ જ ડીશ સામે જોતી, પછી તરત તેની નજર પોતાના પતિના ચહેરા ઉપર જતી રહેતી હતી.

જે હોલમાં  કાર્યક્રમ હતો ત્યાં એક બીજી મહિલા આવી તેણે પોતાનો આખો ચહેરો ઢંકાઈ જાય એટલુ માથે ઓઢયુ હતું, તેના હાથમાં એકાદ બે વર્ષનું નાનું બાળક હતું, તે બહુ દુરથી કોઈ ગામડામાંથી આવતી હોય તેવુ લાગતુ હતું, આટલા બધા લોકો અને માહોલ જોઈ જાણે તે ડરી અને સંકોચાઈ ગઈ હોય તેવુ લાગતુ હતું, તરત જ એક કેદી પેલી સ્ત્રીને જોતા તેના પગમાં સંચાર થયો, તે આગળ વધ્યો અને તેણે પોતાના બાળકને વ્હાલથી તેડી લઈ તેના ગાલને ચુમી લીધા, તે કેદીના ચહેરા ઉપર અચાનક આવી પહોંચેલી પોતાની પત્ની અને બાળક જઈ  જાણે ઈશ્વરે દર્શન આપ્યો હોય તેવો આનંદ હતો.

એક આધેડ દંપત્તી પણ ત્યાં આવ્યુ તે કેદી મનિષ પરમારના માતા-પિતા હતા, કાર્યક્રમની વાર હતી એટલે તેઓ સીધા સત્ય આર્ટ ગેલેરીમાં પહોંચ્યા તે ચીત્ર જોઈ રહ્યા હતા, મનિષ પરમારનું ચીત્ર આવે એટલે તરત તેની માતા પોતાના પતિ સામે જોતી જાણે તે કહેતી હોય ભલે મારો દિકરો જેલમાં છે પણ સારો ચીત્રકાર છે નઈ.. મને આખા કાર્યક્રમ દરમિયાન આવી નાની નાની ઘટનાઓ સ્પર્શી ગઈ હતી. કેદીઓ જયારે વૈષ્ણવજન તો તેને કહી રે ગાઈ રહ્યા હતા, ત્યારે એક પળ તો હું ભુલી ગયો હતો કયાં બેઠો છુ, મહિલા કેદી રમીલાએ જયારે ગાંધીને ઠાર માર્યા તે સંદર્ભમાં એક ભજન ગાયુ ત્યારે હ્રદય ભારે થઈ ગયુ હતું.

કાર્યક્રમ પુરો થઈ ગયા પછી જયારે જેલ અધિકારીઓ અને કેદીઓ પાછા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે દરેકના ચહેરા ઉપર કઈક સારૂ થયુ , આવુ રોજ સારૂ થતુ રહે તો કેવુ સારૂ તેવો ભાવ હું વાંચી શકતો હતો. કેદી નરેન્દ્રસિંહ મારી પાસે આવ્યો તેણે મારો હાથ પકડતા કહ્યુ ખુબ સારૂ લાગ્યુ.. હું તમને મળતો રહીશ, મારી સજા પુરી થશે પછી હું તમારી સાથે જ કામ કરીશ, તેની આંખમાં આંસુ આવી ગયા,  તેણે મારો પકડેલો હાથ મેં  છોડવ્યો કારણ હું મારી આંખના આંસુ તેને બતાડવા માંગતો ન્હોતો.