Friday, October 7, 2016

માનવ અધિકારનું ત્રાજવુ કોના હાથમાં છે તેના આધારે ન્યાય નક્કી થાય છે.

2007માં હું દિવ્ય ભાસ્કરમાં હતો, બપોરના સમારે હું ઓફિસમાં કામ કરી રહ્યો હતો ત્યારે કોઈએ મારા ખભા ઉપર હાથ મુકી કહ્યુ કેમ છે જીવતી વારતા( દિવ્ય ભાસ્કરમાં જીવતી વારતા નામની મારી એક કોલમ આવતી હતી) મેં પાછળ વળીને જોયુ તો ડી જી વણઝારા હતા. હું વિવેક ખાતર મારી જગ્યાઓ ઉભો થયો , વણઝારાએ પણ મારી સાથે બહુ સૌજન્યપુર્વક વાત કરી અને તેઓ મારા એડીટરને મળવા આવ્યા છે તેમ કહી તેઓ એડીટરને મળવા ગયા. મને તેઓ કેમ મારા એડીટરને મળવા આવ્યા છે તેની બરાબર ખબર હતી, કારણ તે જ દિવસ દિવ્ય ભાસ્કરમાં મારી એક સ્ટોરી છપાઈ હતી, જેમાં શૌરાબઉદ્દીન શેખનું એન્કાઉન્ટર બનાવટી છે તેવી સ્ટોરી હતી. એડીટરને મળી નિકળ્યા ત્યારે પણ વણઝારા મને મળતા ગયા હતા. પછી શુ થયુ તે વિગતની ચર્ચા આપણે કરતા નથી.

ત્યાર બાદ લગભગ છ મહિના પછી તેમની શૌરાબઉદ્દીન શેખના બનાવટી એન્કાઉન્ટર કેસમાં જ ધરપકડ થઈ હતી, જેલમાં સૌથી લાંબો ગાળો રહેનાર પણ તેઓ જ હતા. આ દરમિયાન કોર્ટમાં અનેક વખત વણઝારા અને હું મળી જતા, જો કે ત્યારે તેમણે કયારેય પોતાની નારાજગી વ્યકત કરી નહીં. એક દિવસ મઝાની વાત થઈ હું કોર્ટમાં બેઠો હતો ત્યારે તેઓ પણ મારી બાજુની ખુરશીમાં આવી બેઠા, મારા જમણા હાથમાં હું ચાંદીનું કડુપહેરુ છુ, તે કડા તરફ તેમની નજર જતાં તેમણે કડાને પકડી કહ્યુ પ્રશાંતબાબુ ચાંદીનું કડુ પહેરાય નહીં, પહેરવુ જ હોય તો સોનાનું કડુ પહેરો. મે પણ તરત હસતા હસતા કહ્યુ સર ચાંદીના કડાની માંડ વ્યવસ્થા થઈ છે ત્યારે સોનાનું કડુ કયાંથી લાવુ, તમે મને ગીફટ કરો તો સોનાનું પણ પહેરી શકાય.

તેમણે તરત મારી સામે જોતા કહ્યુ બસ ચાલો આવતીકાલે તમને આવી જ ડીઝાઈનનું સોનાનું કડુ મળી જશે. સામે છેડેથી આવો જવાબ આવશે તેવી અપેક્ષા ન્હોતી. એટલે મેં પણ ગુગલી બોલ ફેકતા કહ્યુ સર હમણાં નહીં તમે જેલમાંથી છુટો ત્યારે મને ગીફટ કરજો ચોક્કસ સોનાનું કડુ પહેરીશ , તેઓ પણ ભાષાના સારા ખેલાડી છે. તેમણે તરત વળતો ઉત્તર આપતો કહ્યુ પ્રશાંતબાબુ હું આટલો જલદી છુટવાનો નથી, જો આવી શરત કરશો તો તમારે પંદર વીસ વર્ષ રાહ જોવી પડશે. એક તરફ જેલમાં રહેલા પોલીસ અધિકારી બહાર નિકળવા માટે તમામ પ્રકારના ધમપછાડા કરી રહ્યા હતા, ત્યારે વણઝારા આત્મ વિશ્વાસ સાથે કહી રહ્યા હતા કે તેમને છુટવામાં વર્ષો નિકળી જશે.

 નવ વર્ષ જેલમાં રહ્યા પછી થોડા મહિના પહેલા તેઓ જામીન ઉપર છુટયા, તાજેતરમાં તેમણે એક એનજીઓ શરૂઆત કરી તેનું નામ તેમણે જસ્ટીશ ફોર વીકટીમ ઓફ ટેરેરીઝીમ રાખ્યુ છે, જેમાં ગુજરાતના પુર્વ ડીજીપી એસ એસ ખંડવાવાલા સહિત દેશભરના પુર્વ આઈપીએસ અધિકારીઓ પણ છે, જેમની ઉપર હજી બનાવટી એન્કાઉન્ટરનો કેસ ઉભો છે તે જયારે માનવ અધિકારની વાત કયારે તેનું આશ્ચર્ય બીજાની જેમ મને પણ થયુ. મેં તેમની પાસે જાણકારી લેવા માટે ફોન જોડયો , સામે છેડેથી ફોન ઉપાડતા મેં મઝાકના સ્વરમાં કહ્યુ સર નારાજ તો નથીને મારાથી.. તેમણે પણ તે જ સ્ટાઈલમાં મોંઘમમાં જવાબ આપ્યો પ્રશાંતભાઈ તમારાથી નારાજ થઈશુ તો પાછા ગુજરાત બહાર જવુ પડશે. અમે બંન્ને મુદ્દાની વાત ઉપર આવ્યા તેમનું કહેવુ હતું દેશભરમાં હમણાં આતંકવાદની જે સ્થિતિ નિર્માણ થઈ છે તેમાં આતંકવાદીઓના માનવ અધિકાર ઉપર ખુબ ચર્ચા થાય છે, પરંતુ આતંકવાદને કારણે ભોગ બનતા આમ લોકો, પોલીસ અને લશ્કરી જવાનો અંગે કોઈ કશુ જ બોલતુ નથી અને કઈ પણ થતુ નથી. તેને ધ્યાનમાં લઈને જ તેમણે આ સંગઠનની સ્થાપના કરી છે. તેઓ આતંકવાદનો ભોગ થયેલા આમ લોકો અને પોલીસ અધિકારીઓનું પુનસ્થાપન થાય તે દિશામાં કામ કરશે.

વાત પુરી કર્યા પછી મને લાગ્યુ કે માનવ અધિકારનો વિષય કાળક્રમે બદલતા રહ્યો છે. તમે માનવ અધિકારને કઈ દિશામાં ઉભા રહી જોવા માંગો છો, તે પ્રમાણે તેનું ચિત્ર બદલાતુ રહે છે. 2002માં ગુજરાતમાં થયેલા તોફાનો વખતે ભોગ બનેલા લોકોની વાત તમે કરો તો તરત કેટલાંક મીત્રો કહેતા કેમ તમને કાશ્મીરી પંડિતોને કાઢી મુકયા ત્યારે માનવ અધિકારની વાત યાદ આવી નહીં, માનવ અધિકારના ઝંડા ગુજરાતમાં જ ફરકાવવા છે.કોંગ્રેસ જયારે માનવ અધિકારની વાત કયારે ત્યારે તરત ભાજપ તેને  દિલ્હીના શીખ રમખાણોની યાદ અપાવે છે. આમ માનવ અધિકારનું ત્રાજવુ કોણ પકડે છે તેના આધારે માનવ અધિકાર નક્કી થતો હોય છે. કાશ્મીરમાં પંડિતો સાથે જે બન્યુ તે અમાનવીય હતુ, તેમ ગોધરાના તોફાનો પછી મુસ્લીમો સાથે જે પણ અમાનવી હતુ તેવું કહેવાની હિમંત બંન્ને તમામ લોકોએ કરવી પડશે.દિલ્હીના શીખોને અન્યાય થયો છે તેમ કોંગ્રેસે કહેવુ પડશે તેવી જ રીતે ઉનામાં દલિતો સાથે પણ રાક્ષસી વ્યવહાર થયો છે તેવુ ભાજપે કબુલ કરવુ પડશે.

જો ખરેખર માનવ અધિકારોનું રક્ષણ કરવુ હોય તો ત્રાજવા સરખા રાખવા પડશે, રાજય અને કેન્દ્રમાં કોની સરકાર છે, તેના આધારે ત્રાજવા બદલી શકાય નહીં. આતંકવાદ તો બહુ દુરનો વિષય છે. પહેલા તો દેશની અંદર સમાજ અને સરકાર દ્વારા થતાં માનવ અધિકારના હનના મુદ્દે આપણે લડવુ પડશે. માનવ અધિકાર મુદ્દો જીસકી લાઠી ઉસકી ભેંસ જેવો છે, બળવાન હોય તેને માનવ અધિકારનું હનન કરવાનો અધિકાર આપમેેળે મળી જતો હોય છે. કારણ આતંકવાદીઓ તો વર્ષમાં એકાદ બે વખત ગોળી ચલાવી આપણા માનવ અધિકારને પડકારે છે, પણ સમાજ અને સરકારની વ્યવસ્થાને કારણે રોજે રોજ આમ અને ગરીબ માણસ તેનો શિકાર થાય તે મુદ્દે પણ માનવ અધિકારવાદીઓ વિચારવુ પડશે.

વાત ડી જી વણઝારાની કરીએ કેટલાંકને મારી જેમ પ્રશ્ન થાય કે જેમની ઉપર બનાવટી એન્કાઉન્ટર કરવાનો આરોપ છે, તે કઈ રીતે માનવ અધિકારની વાત કરી શકે.. તેમણે પણ નિદોર્ષ લોકોને મારી અનેક પરિવારના માનવ અધિકારોનું હનન કર્યુ છે. એક તબ્બકે હું પોતે પણ તેવુ જ માનું છે. પણ આપણે ત્યાં મારી અથવા તમારી માન્યતાઓને આધારે કઈ થતુ નથી. ડી જી વણઝારાને ગાળો આપવી હોય તો બરાબર છે, પણ હજી વણઝારા અને તેમના સાથીઓ ઉપર હજી આરોપ છે, તે ન્યાયની અદાલતમાં દોષી સાબીત થયા નથી. આપણે આખી ઘટનાને આપણા ચશ્માથી જોઈ રહ્યા છે, જયારે સામો પક્ષ પોતાના ચશ્માથી જોવાનું આપણને કહે છે. આખી વાતને મેં બારીકાઈપુર્વક જોઈ તો મને લાગ્યુ કે માની લઈએ કે વણઝારા અને તેમના સાથીઓ ખોટુ જ કર્યુ છે તેવુ ન્યાયની અદાલતમાં સાબીત થાય તો પણ તેમને માનવ અધિકારની વાત કરવાનો સંપુર્ણ અધિકાર છે. આપણે તો રામાયણમાં વિશ્વાસ કરનારી પ્રજા છીએ વાલીયામાંથી વાલ્મીકી થયેલાને આપણે  માન આપી છીએ, કદાચ વણઝારા પણ તે જ દિશામાં જઈ રહ્યો હોય, વણઝારાની એકસો ખોટી વાતો હોય તો પણ જો તેઓ અને તેમના સાથીએ એક સાચી દિશામાં ડગલા માંડતા હોય તો કદાચ  આપણે સાથે ના ચાલી શકીએ તો કઈ નહીં, પણ એક ખુણામાં ઉભા રહી તેમને જોવામાં પણ કઈ વાંધો નથી.

Tuesday, October 4, 2016

તે મારો શ્વાસ હતી, મારા જીવવાનું કારણ હતી..

સુગંધા ચેમ્બરની બહાર ગયા પછી ઘણા વખત સુધી દિપક મહંતો શાંત બેસી રહ્યા, એક વખત તેમનો કલાર્ક કેટલીક અગત્યની ફાઈલ ઉપર સહી લેવા આવ્યો ત્યારે તેમણે તેને પણ થોડીવાર પછી આવવાનું કહ્યુ, ખબર નહી કેમ પણ દિપકને સુગંધામાં રેવતીનો ભાસ થઈ રહ્યો હતો. કદાચ સુગંધા અને ક્સતુભની વાત પોતાના જેવી લાગી રહી હતી, દિપકે પોતાનું પર્સ બહાર કાઢયુ અને ખોલીને જોયુ તેમાં રેવતીનો ફોટો હતો પછી તેણે પર્સ બંધ કરી ટેબલ ઉપર મુકી દીધુ, આખી ઘટના દિપક સામે ફિલ્મની જેમ પસાર થવા લાગી.

આસામના નાનકડા ઘરમાં જન્મેલો  દિપક ભણવામાં જેટલો હોશીયાર હતો , એટલે જ તોફાની હતો, એક દિવસ કલાસમાં તોફાન કરતા કરતા બ્લેક બોર્ડ તુટી ગયુ, થોડીવાર પછી આવેલા શિક્ષકે પહેલો જે વિધ્યાર્થી  હાથમાં  આવ્યો તેને ફટકારવાનું શરૂ કરી દીધુ, પેલો વિધ્યાર્થી માર ખાતો રહ્યો પણ દિપક તે જોઈ શકયો નહીં,. તેણે ઉભો થયો અને કહ્યુ સર તેને મારશો નહીં મારવો હોય તો મને મારો મેં બોર્ડ તોડયુ છે, અને પછી શિક્ષક છડી વડે દિપક ઉપર તુટી પડયા હતા. માર દિપકને પડી રહ્યો હતો પણ કલાસમાં એક માત્ર રેવતીની આંખમાં આંસુ હતા, રીસેસમાં રેવતી દિપકને મળવા આવી, હજી પણ તેની આંખમાં આંસુ હતા, તેણે દિપકને ઠપકો આપતા કહ્યુ શુ કામ આટલી મસ્તી કરે છે. દિપકે કઈ જવાબ આપ્યો નહીં. રેવતીને દિપકની ખુબ ચીંતા થતી હતી.

દિપક અત્યંત ગરીબ પરિવારમાં આવતો હતો, તેના પિતા મજુરી કામ કરતા હતા, જયારે રેવતી સંપન્ન પરિવારમાંથી આવતી હતી, દરમહિને દિપકને સ્કુલની ફિ ભરવામાં મોડુ થતુ હતું, કારણ તેના પિતાને મજુરી મળે તો ફિ ભરી શકાય નહીંતર મોડુ થઈ  જાય, શિક્ષકે કલાસમાં જે વિધ્યાર્થીની ફિ બાકી હતી, તેમને કડક સુચના આપી હતી કે જે આવતીકાલ સુધી ફિ ભરે  નહીં તો તેમને  કલાસમાં આવવા દેશે નહીં. દિપકની  પાસે પોતાના  આવતીકાલે શુ થશે તેનો કોઈ ઉત્તર ન્હોતો. બીજા દિવસે જયારે શિક્ષક વર્ગમાં આવ્યા અને કહ્યુ કે જેમની ફિ બાકી છે તે પોતે જ ઉભા થઈ વર્ગની બહાર જતા રહે ત્યારે સૌથી પહેલા દિપક ઉભો થયો અને વર્ગની બહાર જઈ રહ્યો હતો, એટલે શિક્ષકે ફિ બાકી હોય તેવા વિધ્યાર્થીઓની યાદી જોતા બહાર જઈ રહેલા દિપકને કહ્યુ અરે દિપક તારી ફિ તો ભરાઈ ગઈ છે તુ તેમ બહાર જઈ રહ્યો છે..

દિપક આશ્ચર્યમાં પડી ગયો, કારણ તેના પિતાને છેલ્લાં ત્રણ દિવસથી મજુરી મળી જ ન્હોતી તો ફિ કેવી રીતે ભરી શકાય.. દિપકને શંકા ગઈ તેણે રેવતી સામે જોયુ તેના ચહેરા ઉપર સંતોષ સાથેનું સ્મીત હતું, દિપક સમજી ગયો કે રેવતીએ જ તેની ફિ ભરી દીધી હતી. પછી વર્ષો વિતતા ગયા, રેવતી દિપકની નાની નાની બાબતોનું ધ્યાન રાખતી હતી, દિપકનું તોફાન, તેની હોશીયારી, અને તેની જીવવાની પ્રમાણિકતા ઉપર રેવતી આફરીન હતી, સ્કુલ પુરી થયા પછી દિપક અને રેવતી કોલેજમાં પણ સાથે ભણ્યા હતા, દિપક ઘણી વખત રેવતીને કહેતો કે તારા કારણે જ હું આટલુ ભણી શકયો, ત્યારે રેવતી તેના મોંઢા ઉપર હાથ મુકતા કહેતી બસ હવે પછી આવી વાત કરી તો તારી સાથે કયારેય વાત કરીશ નહીં. રેવતી તેને કહેતી દિપક તુ ખુબ મોટો માણસ થાય તેવી મારી ઈચ્છા છે, મારે મારા દિપકને બહુ મોટા માણસ તરીકે જોવો છે.

કોલેજ પુરી દિપક .યુનિયન પબ્લીક સર્વિસ કમિશનની પરિક્ષાની તૈયારીમાં લાગી ગયો, રાત દિવસ મહેનત કરતો હતો, રેવતીને તેને મળવા માટે તેના નાનકડા કાચા-પાકા મકાનમાં પણ આવતી હતી,, તે ઘણી વખત દિપકને જોતી રહેતી હતી, દિપક તેને પુછતો કે શુ જુવે છે ત્યારે તે કહેતી તુ મને આટલો કેમ ગમે છે. દિપક શરમાઈ જતો અને કહેતો તુ  પાગલ છે. દિપકે પહેલી ટ્રાયલમાં જ યુપીએસસીની પરિક્ષા પાસ કરી તે ઈન્ટરવ્યુ માટે દિલ્હી જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે તેના માટે કપડાં પણ રેવતી જ લઈ આવી હતી. દિપકની પસંદગી ભારતીય પોલીસ સેવામાં થઈ હતી. જયારે પહેલી વખત રેવતીએ પોલીસ યુનિફોર્મમાં દિપકને જોયો ત્યારે તે તેને વળગી રડી પડી હતી. ટ્રેનીંગ પુરી થયા પછી દિપકને ગુજરાત કેડર ફાળવવામાં આવી હતી.

ગુજરાત આવતા પહેલા દિપક અને રેવતીએ કોર્ટમાં જઈ લગ્ન કરી લીધા હતા, કારણ રેવતીનો પરિવાર દિપક સાથે લગ્ન થાય તે વાત સાથે સંમત્ત ન્હોતો. દિપક અને રેવતી ગુજરાત આવ્યા રેવતી ખુબ ખુશ હતી, શરૂઆતના બે વર્ષ બધુ જ બરાબર ચાલી રહ્યુ હતું, બે વર્ષમાં દિપક મહંતોએ ગુજરાત પોલીસમાં એક મુકામ હાસલ કરી લીધો હતો, દિપકના કામ અને પ્રમાણિકતા તેની સફળતાનું કારણ હતી, પણ રેવતી જયારે બીજા આઈપીએસ અધિકારીઓ અને તેમના પરિવારને જોતી ત્યારે તેને મનમાં થતુ કે તેઓ દિપક અને રેવતી કરતા વધુ સારી જીંદગી જીવે છે. સરકારી વાહન અને રહેવા માટે સરકારી મકાન હોવા છતાં રેવતીના મનમાં કયાંકને કયાંક રંજ હતો, કદાચ તેને એવુ લાગી રહ્યુ હતું કે દિપક જડતાપુર્વક પ્રમાણિકતાને વળગી રહ્યો છે. આ મુદ્દે તેમની વચ્ચે અનેક વખત ચર્ચા પણ થતી હતી, ત્યારે દિપક પોતાની બધી જ દલીલો પછી પણ રેવતીને સમજાઈ શકતો નહીં ત્યારે કહેતો જો રેવતી તુ મને બદલવાનો પ્રયત્ન કરીશ નહીં

નાનપણથી રેવતીને દિપકની જે વાતો ગમતી હતી , તે વાતો હવે કઠી રહી હતી. પોતાના પિતાને ત્યાં અપાર સમૃધ્ધી હતી, જયારે એક પ્રમાણિક પોલીસ અધિકારીની પત્ની તરીકે તેને મળતા માન-પાન વચ્ચે પણ તેનું મન સમૃધ્ધીમાં સુખ શોધી રહ્યુ હતું, કયારેક તો દિપક ખુદને ભરોસો થતો ન્હોતો કે તે જે રેવતીને ઓળખતો હતો તે આ જ હતી, રેવતી દિપકને કહેતી કે હું તને બધુ છોડી દે તેવુ કહેતી નથી, પણ થોડીક બાંધછોડ તો માણસે કરવી જોઈએ, દિપકની પ્રમાણિકતાને કારણે અનેક વખત તેની બદલીઓ પણ થતી રહેતી હતી, હવે રેવતીને આ બધી બાબતોનો કંટાળો આવી રહ્યો હતો. તેમના લગ્નના પાંચ વર્ષ થઈ ગયા હતા.

એક દિવસ દિપક ઓફિસેથી આવ્યો ત્યારે રેવતી શાંત હતી, રેવતીના ચહેરા ઉપરની શાંતિ જોઈ દિપકે પોતાનો યુનિફોર્મ બદલ્યો અને રેવતીની પાસે આવતા પુછયુ શુ વાત છે.. રેવતી હજી શાંત હતા, દિપકે તેનો હાથ પકડયો, રેવતીએ દિપક સામે જોયા વગર નીચી નજર રાખી કહ્યુ દિપક મને લાગે છે આપણે સાથે રહી શકીએ તેમ નથી, દિપકે રેવતીનો હાથ છોડી દીધો. રેવતી તેને છોડી શકે તેવી તેણે કયારેય કલ્પના જ કરી ન્હોતી. દિપકે પોતાની આંખો બંધ કરી લીધી, રેવતીએ કહ્યુ જો દિપક હમણાં નિર્ણય કરીશ નહીં તો કયારેય નિર્ણય કરી શકીશ નહીં. હું તને પ્રેમ કરૂ છુ તેમાં તુ કોઈ શંકા કરતો નહી , પણ આ સ્થિતિમાં હું તારી સાથે રહેવા તૈયાર નથી કારણ તું કોઈ પણ મુદ્દે બદલાવવા તૈયાર નથી.

દિપક કઈ બોલ્યો નહીં, તે રેવતીને ઓળખતો હતો, તે રાતે તે જમ્યા વગર સુઈ ગયો, તેની સવારે આંખો ખોલી ત્યારે રેવતી તૈયાર હતી, દિપકે જોયુ તો ડ્રોઈંગરૂમમાં તેની બેગ પણ પડી હતી, દિપક રેવતી સામે જોયુ. તેણે રેવતીને કહ્યુ રેવતી રોકાઈ જા ... પ્લીઝ.. રેવતીની આંખમાં આંસુ ધસી આવ્યા, રેવતીએ જવાબ આપ્યો   દિપક મને નબળી પાડીશ નહીં. મને જવા દે ... હું તારી સાથે રહી શકતી નથી. અને રેવતી બેગ લઈ નિકળી ગઈ, રેવતી મુંબઈ ગઈ ત્યાં તેણે એક મલ્ટીનેશનલ કંપનીમાં એચઆર મેનેજર તરીકે નોકરી શરૂ કરી. દિપક અને રેવતી અલગ થયા તે વાતને એક દસકો વિતી ગયો. હજી બંન્ને એકબીજાના સંપર્કમાં છે ફોન ઉપર વાત પણ કરે છે, દિપક સરકારી કામે મુંબઈ જાય ત્યારે રેવતીને મળે પણ છે, જો કે દિપકની હિમંત થતી નથી કે તે રેવતીને કહે ચાલ આપણે ઘરે જઈએ, કારણ જો રેવતી ના પાડશે તો તે તુટી જશે તેવો ડર લાગ્યા કરે છે.

રેવતી અને દિપકે ડીવોર્સ પણ લીધા નથી, અને સાથે પણ રહેતા નથી. રેવતીની ગેરહાજરીમાં રોજ રાત પડે દારૂ દિપકની સાથી બની ગઈ છે, દિપક રાતે દારૂ પીવે છે, તેની  દિપકના સિનિયર ઓફિસરોને પણ ખબર છે, છતાં તેની કામની આવડત અને તેની  પ્રમાણિકતાને કારણે તે દિપકની દારૂની ટેવ તરફ આંખ આડા કાન કરે છે. દિપકના મનમાં એક ઉંડી આશા છે કે એક દિવસ તેની  રેવતી તેની પાસે પાછી ફરશે.

Monday, October 3, 2016

જીંદગીના કેટલાંક પ્રશ્નનો ઉત્તર પુસ્તકમાં મળતા નથી

પોલીસ કોન્સટેબલે પોતાની ટેવ પ્રમાણે સાહેબની ચેમ્બરમાં દાખલ થતાં પહેલા દરવાજા ઉપર લટકતી નેઈમ પ્લેટ તરફ નજર કરી જેની ઉપર દિપક મહંતો(આઈપીએસ) લખેલુ હતું. તેણે પોતાના માથા ઉપર હાથ ફેરવી કેપ બરાબર છે તે ચેક કરી, અને તે ચેમ્બરમાં દાખલ થયો, તે સલામ કરી દિપક મહંતો સામે ઉભો રહ્યો, દિપકે ફાઈલમાંથી નજર ઉપર કરતા તેની સામે જોયુ અને ફરી ફાઈલમાં સહીઓ કરતા રહ્યા , કોન્સટેબલે કહ્યુ સર કોઈ છોકરી આપને મળવા માંગે છે.. મહંતોએ સાંભળ્યુ પણ કોઈ જવાબ આપ્યા વગર ફાઈલમાં સહી કરતા રહ્યા, કોન્સટેબલ થોડી વાર સાહેબના જવાબની રાહમાં ઉભો રહ્યો પછી તેણે પુછયુ સર મોકલુ.. દિપકને યાદ આવ્યુ કે તેણે કોન્સટેબલના પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો જ ન્હોતો. એક ફાઈલ બાજુ ઉપર મુકી અને બીજી ફાઈલ પોતાની સામે મુકતા માથુ હલાવી તેમણે હા પાડી..

એકાદ મિનીટ થઈ ત્યાં દિપકના કાને અવાજ સંભળાયો સર આવી શકુ... દિપકે ફાઈલમાંથી ઉપર નજર કરી દરવાજા તરફ જોયુ અને માથુ હલાવી હા પાડી, અને ફરી તરત ફાઈલમાં જોયુ, પણ બીજી જ ક્ષણે દિપકે ફાઈલમાંથી નજર ઉપર કરી, સામે લગભગ અઠ્યાવીસ-ત્રીસ  વર્ષની યુવતી ઉભી હતી, તેણે આછા ગુલાબી રંગનો પંજાબી ડ્રેસ પહેર્યો હતો, હાથમાં એક ફાઈલ હતી, રંગ ગોરો ન્હોતો છતાં તે આકર્ષક લાગતી હતી, દિપકે ઉપર જોતા યુવતીએ એક સ્માઈલ આપી, દિપકના ચહેરા ઉપર પણ હાસ્ય આવ્યુ. પોલીસની કંટાળાજનક નોકરીમાં ઘણા વખત પછી આંખોને ગમી જાય તેવો ચહેરો આંખ સામે આવ્યો હતો. દિપકે ખુરશી તરફ ઈશારો કરતા કહ્યુ ટેઈક  યોર સીટ. પેલી યુવતીએ પહેલા ફાઈલ ટેબલ ઉપર મુકી પોતાના ખભે લટકતુ પર્સ ખભા ઉપરથી નીચે ઉતાર્યુ અને ખુરશીમાં બેઠી.

દિપકે પોતાની બન્ને કોણીઓ ટેબલ ઉપર ગોઠવતા પુછયુ બોલો.. પેલી યુવતીએ દિપકની નજરોમાં નજર મીલાવી વાત કરતા કહ્યુ સર હું સુગંધા સોની.. ભારત સરકારની ઈન્સસ્યુરન્સ કંપનીમાં મેનેજર તરીકે જોબ કરૂ છુ. મારો કેસ બહુ પર્સનલ છે, મને ખબર નથી કે પોલીસ આ કેસમાં કઈ રીતે મદદ કરી શકે, પણ મેં અખબારમાં તમારી કામગીરી અંગે ઘણી વખત વાંચ્યુ છે. એટલે મને લાગ્યુ કે કદાચ મને તમે કોઈ મદદ કરી શકો અથવા કોઈ રસ્તો બતાડી  શકે.સુગંધાએ પોતાની ફાઈલ ખોલી કેટલાંક કાગળો ખોલી ફાઈલ દિપક સામે ફેરવીને મુકતા કહ્યુ સર મારા  પ્રેમ લગ્ન કસ્તુભ સાથે દસ વર્ષ પહેલા થયા, અમે ત્યારે પણ એકબીજાને પ્રેમ કરતા હતા, અને આજે પણ કરી છીએ, પણ આજે સાથે રહેતા નથી, દિપક સુગંધાને સાંભળવા કરતા જાણે તેની આંખો વાંચી રહ્યો હોય તેમ તેની સામે જોઈ રહ્યો હતો, તે વાત ખુદ સુગંધાના ધ્યાનમાં પણ આવી.

સર અમારી વચ્ચે  કહી શકાય તેવો કોઈ ડીસ્પયુટ નથી, લોકોને નજરે અમે સુખી હતા, પણ તે સુખ અમને કઠતુ હતું, અમને લગ્ન પહેલા અમને  જે એકબીજાને વાતો ગમતી હતી, પણ લગ્ન બાદ અમને બંન્નેને લાગવા માંડયુ  અમે એક તો એકબીજાથી અલગ છીએ, છતાં એકબીજાને અનુરૂપ થવાનો પ્રયત્ન કરતા રહ્યા, કસ્તુભ પણ મને એડજેસ્ટ થવાનો ખુબ પ્રયત્ન કરતો હતો, છતાં અમારી વચ્ચે અંતર વધી રહ્યુ હતું, અમે સાથે ફરતા, બધા જ ફંકશનમાં સાથે જ હોઈએ છતાં એકબીજાથી દુર હતા. અમારે એક દિકરો પણ થયો. કસ્તુભે જ તેનું નામ વિશ્વેશ રાખ્યુ, તે એકદમ કસ્તુભ જેવો દેખાય છે. વિશ્વેશનું નામ આવતા સુગંધા અટકી ગઈ. દિપક તેને ધ્યાનથી જોઈ રહ્યો હતો.

સુગંધાએ ઝડપથી પોતાની પર્સમાંથી હાથ રૂમાલ કાઢયો, તેની આંખો ભરાઈ આવી, તેણે પોતાની આંસુ લુછયા, દિપક મુંઝવણમાં મુકાઈ ગયો, તેની સામે એક સુંદર યુવતી રડી રહી, તેને આશ્વાસન આપે તો પણ કેવી રીતે તેને સમજાયુ નહીં, શરીર ઉપર ખાખી ડ્રેસ હતો, છતાં તેના હ્રદય સુગંધાની વેદના સમજી શકતુ હતું, દિપકે પોતાના ટેબલ ઉપર ઢાંકી રાખેલો પાણીના ગ્લાસ ડીશ ખસેડી સુગંધા તરફ ખસેડયો, સુગંધાએ નો સર થેંકસ કહી આંખો સાફ કરતા કહ્યુ સોરી સર વિશ્વેશની વાત આવતા ઈમોશનલ થઈ ગઈ. તેણે પોતાની વાત આગળ વધારતા કહ્યુ. અમને બંન્નેને એવુ હતું કે વિશ્વેશ આવ્યા પછી અમારી સ્થિતિમાં સુધારો થશે પણ તેવુ થયુ નહીં. અમે બંન્ને રોજ મન મારીને જીવતા હતા, પ્રેમ પણ કરતા હતા અને સાથે પણ રહી શકતા ન્હોતા.

મેં એક દિવસ કસ્તુભ પાસે બેસી અલગ થવાની વાત કરી તે કઈ બોલ્યો નહીં, પણ તેણે પુછયુ વિશ્વેશનું શુ .. મેં તેને કહ્યુ વિશ્વેશને મારી જરૂર છે.. તે હજી નાનો છે. કસ્તુભ સમજદાર અને પ્રેમાળ માણસ છે, તે મને અને વિશ્વેશને સમજી શકતો હતો. તેણે પછી કઈ કહ્યુ નહીં. મે ફેમેલી કોર્ટમાં મીચ્યુલ ડીવોર્સ પેપર ફાઈલ કર્યા, ક્સતુભે કોર્ટમાં આવીને કાગળો ઉપર સહી પણ કરી હતી, પરંતુ કોર્ટે અમને વિચાર કરવાનો સમય આપ્યો, હમણાં અમારો સેપ્રેશન પીરીયડ ચાલે છે. કોર્ટે આ દરમિયાન અઠવાડીયામાં એક વખત વિશ્વેશને કસ્તુભ લઈ જવાનો ઓર્ડર કર્યો હતો. હું છેલ્લાં ત્રણ મહિનાથી દર રવિવારે વિશ્વેશને લઈ કસ્તુભને મળવા જઉ છુ, ગયા અઠવાડીયે પણ ગઈ હતી, ત્યારે કસ્તુભે મને વિનંતી કરી કે એકાદ દિવસ હું વિશ્વેશને તેની પાસે છોડી જઉ, અને વિશ્વેશ પણ પપ્પા પાસે રહેવા માગતો હતો. મને વિશ્વેશને કસ્તુભ પાસે છોડી જવામાં કઈ અજુગતુ લાગ્યુ નહીં, કારણ તે પણ તેનો પિતા છે
હું તેને છોડીને આવી, બીજા દિવસે વિશ્વેશને લઈ કસ્તુભ આવ્યો નહી, એટલે મેં તેને ફોન કર્યો, તેણે કહ્યુ હજી એક દિવસ વિશ્વેશ રહેવા માગે છે, મને વાંધો ન્હોતો, વિશ્વેશ હજી પાંચ વર્ષનો છે તેનું મન દુખી કરી હું તેને લાવવા માગતી ન્હોતી., પણ આજે તે વાતને પંદર દિવસ થઈ ગયા કસ્તુભ હવે વિશ્વેશને મોકલવા જ તૈયાર નથી, તેનું કહેવુ એવુ છે વિશ્વેશ  મારી સાથે આવવા તૈયાર નથી, હું વિશ્વેશને લેવા માટે પણ લઈ ગઈ પણ તેણે પણ મને કહ્યુ મારે પપ્પા પાસે રહેવુ છે. સુગંધાની આંખો ફરી ભરાઈ આવી, થોડીક ક્ષણો માટે રૂમમાં શાંતિ છવાઈ ગઈ. સુગંધાએ ફરી સ્વસ્થ થતા કહ્યુ સર વિશ્વેશ હજી પાંચ વર્ષનો છે તે પોતાનો નિર્ણય કેવી રીતે કરી શકે.. મને ખબર છે કસ્તુભ પણ તેને ખુબ પ્રેમ કરે છે.. એટલે તે પણ તેના વગર રહી શકતો નથી. પણ હું વિશ્વેશ વગર કેવી રીતે રહી શકુ તેની મા છુ.

ફરી થોડીક ક્ષણ શાંતિ છવાઈ, સુગંધાએ તરત મુળ વાત ઉપર આવતા ફાઈલ તરફ આંગળી મુકતા કહ્યુ સર મારી પાસે ફેમેલી કોર્ટનો ઓર્ડર છે, જેમાં સ્પષ્ટ લખ્યુ છે કે અઠવાડીયામાં એક જ વખત વિશ્વેશ કસ્તુભને મળી શકશે. મારી વિનંતી છે, મને કોર્ટના ઓર્ડર પ્રમાણે મારો દિકરો પાછો અપાવો. દિપક વિચારમાં પડી ગયો, કદાચ તેની માનસીક હાજરી ત્યાં ન્હોતી. સુગંધાએ કહ્યુ સર સર. તે એકદમ પાછો આવી ગયો, દિપક સિનિયર પોલીસ ઓફિસર હતો સામાન્ય રીતે આવી તકરાર પોલીસ સુધી આવતી નથી, અહિયા વાત કાયદા- માનવી સંબંધો અને લાગણીઓની હતી, કદાચ એટલે દિપક થોડીવાર માટે ભુલી ગયો હતો કે તે એક પોલીસ ઓફિસર છે., પણ સુગંધા સામે બેઠી છે તેવો  ખ્યાલ આવતા તેણે તરત ઈન્ટરકોમ ઉપર સુચના આપી કે  ઈન્સપેકટર મીનાક્ષીને મારી ચેમ્બરમાં મોકલો.

દિપક વિચારમાં હતો, ત્યારે ચેમ્બરનો દરવાજો ખુલ્લો, અને ઈન્સપેકટર મીનાક્ષી પટેલે અંદર આવી સલામ કરતા કહ્યુ જય હિન્દ સર. દિપક આસામી હતા, પણ બે દાયકાથી ગુજરાતમાં હોવાને કારણે સારૂ અને કામ પુરતુ ગુજરાતી બોલી શકતા હતા, તેમણે ઈન્સપેકટર મીનાક્ષીને સુચના આપતા સુગંધા તરફ ઈશારો કરતા કહ્યુ મીનાક્ષી આ સુગંધા સોની છે. તેમને પાસે કોર્ટનો  ઓર્ડર છે, તેમના બાળકની કસ્ટડીનો, તેમને તમારી સાથે લઈ જાવ અને તેમને મદદ કરો. મીનાક્ષીએ સર કહ્યુ દિપકે  સુગંધના કહ્યુ તમે અમારા ઓફિસર સાથે જઈ વિગતો આપો. સુગંધા ઉભી થઈ રહી હતી ત્યારે દિપકને યાદ આવ્યુ તેમણે મીનાક્ષી સામે જોતા કહ્યુ ઈન્સપેકટર કેસ પોલીસની રીતે નહીં  ઈમોશનલી હેન્ડલ કરજો.

સુગંધા થેકસ કહી, ઈન્સપેકટર મીનાક્ષી પટેલની સાથે ચેમ્બરની બહાર નિકળી ત્યારે આઈજીપી દિપક મહંતો અને તેમની યાદો સિવાય ચેમ્બરમાં કોઈ ન્હોતુ, દિપકને રેવતીની યાદ આવી ગઈ.
(ક્રમશઃ)

Sunday, October 2, 2016

આજે તેમના સ્મશાન પણ અલગ છે.


 
 તાજેતરમાં દલિત યુવાન નેતા જીજ્ઞેશ મેવાણી ઉપર બે પોસ્ટ લખી, તેની સાથે જ હું જોઈ રહ્યો હતો કે કેટલાંક મીત્રો અનામતના મુદ્દા ઉપર ચર્ચા કરવા લાગી રહ્યા હતા, કાયમની જેમ મારી પોસ્ટ ઉપર થતી કોમેન્ટ ઉપર જવાબ આપી વિવાદ કરવા માગતો નથી માટે તે પ્રમાણે કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં, મારા મીત્રોનો મત હતો કે દેશને અનામત પ્રથાને કારણે પારવાર નુકશાન થયુ છે, બીજો મત હતો કે માત્ર દલિતો જ ગરીબ છે તેવુ નથી, અન્ય જાતીઓના લોકો પણ ગરીબ છે. તો શા માટે માત્ર દલિતોના અધિકારની વાત થાય છે, જીજ્ઞેશે વાત કરવી હોય તો ગરીબોની કરવી જોઈએ. વગેરે વગેરે કોમેન્ટ હતી, હું એક એક કોમેન્ટનો જવાબ આપી શકુ તેના કારણો અને તર્ક મારી પાસે હતો, છતાં હું શાંત રહ્યો , હું તેવી કોઈ ઘટનાની રાહ જોઈ રહ્યો હતો કે તમામ કોમેન્ટને સરળતાથી સમજાવી શકુ.

આજે સવારે જ એક ગુજરાતી અખબાર ખોલી જોયુ તો તેના પાના નંબર  2  ઉપર એક પોઝીટીવ સ્ટોરીની વ્યાખ્યામાં આવે તેવી સ્ટોરી હતી. વાત અમદાવાદની જ હતી, તે સારૂ છે નહીંતર મારા મીત્રો તેવી પણ દલીલ કરે કે શહેરોમાં તો આવુ થતુ નથી. સ્ટોરી પ્રમાણે અમદાવાદના શીલજ વિસ્તાર જયાં મોટી સંખ્યામાં શિક્ષીત અને શ્રીમંતો વધારે રહે છે. આ વિસ્તારમાં દલિતોનું એક સ્મશાન આવેલુ છે, જે સુવિધાઓના અભાવે અત્યંત ખરાબ દશામાં હતું,  દલિતો આ અંગે સરકારમાં રજુઆત કરી થાકી ગયા હતા, આ અંગે અખબારમાં સમાચાર પ્રસિધ્ધ થતાં એક મોટા વેપારીએ દલિતોને પૈસા આપી તેમના સ્મશાનની મરામત કરાવી સુંદર બનાવી દીધુ. આખી સ્ટોરીનો હાર્દ એવો હતો કે સરકારે પૈસા ના આપ્યા પણ ગામ લોકો અને વેપારીની મદદથી દલિતોનું સ્મશાન સુંદર થઈ ગયુ.

પણ મને આ સમાચાર વાંચતા ખટકી ગયા, કારણ માણસ જીવતો હોય ત્યાં સુધી તેને તેનો ધર્મ અને જાતી તો નડતી હોય છે, પણ મૃત્યુ પછી પણ તે દલિત હોવાની વાત તેના અગ્ની સંસ્કારમાં આડે આવી રહી હતી. મને આજે પણ સમજાતુ નથી કે વિકાસશીલ ગુજરાતમાં આજે હજારો ગામમાં દલિતો અને સવર્ણના સ્મશાન અલગ અલગ છે, આજે ખુદ રાજય સરકાર દલિતોને અલગ સ્મશાન બનાવી આપે છે. ખરેખર તો માણસના જન્મ સાથે મળતો ધર્મ અને જાતી તેના મૃત્યુ સાથે સમાપ્ત થવી જોઈએ, પણ તેવુ થતુ નથી. શીલજના જે વેપારી અને ગામ લોકોએ દલિતોને મદદ કરી નવુ સ્મશાન બનાવી આપ્યુ તેના બદલે તેવુ પણ કહી શકતા હતા કે ભાઈ જીવ્યા ત્યાં સુધી તો આપણે અલગ રહ્યા પણ મૃત્યુ પછી તો તમે અમારા સ્મશાનમાં અગ્ની સંસ્કાર કરો તો પણ વાંધો નથી, પણ તેવુ થયુ નહીં અને થતુ પણ નથી.

હવે જે મીત્રો મને કહે છે કે ગરીબ દલિત અને ગરીબ બ્રાહ્મણની સ્થિતિ સરખી જ છે તો ખરેખર તેવુ હોતુ નથી, બ્રાહ્ણણ ગરીબ હોય તો પણ લોકો તેને સન્માન આપે છે આવો ભુદેવ કહી સંબોધન કરે છે. જયારે દલિત જીવતા જીવ અને મર્યા પછી પણ દલિત અને આભડછેટનો શિકાર જ રહે છે. અનામત અંગે આપનો વિચાર અલગ હોઈ શકે પણ દલિત હોવાની માનસીક તકલીફ સમજવા માટે થોડીક ક્ષણ દલિત હોઈએ તો આપણી સાથે કેવો વ્યવહાર થાય તેની કલ્પના પણ કરી જોવા જોવી છે. અનામત આપવાનો હેતુ તો દલિત અને બ્રાહ્મણ સરખા થાય તેવો જ હતો, પણ તેવુ થયુ નહીં દલિતનો એક નાનકડો વર્ગ ભણ્યો-પૈસા કમાયો અને મોટો માણસ થયો પણ અનામતને કારણે તેને મળેલા શિક્ષણ અને સમૃધ્ધી બાદ પણ તે આપના સન્માનને પાત્ર થયો નહીં. અને તે મોટો માણસ થયા પછી પણ તેના મૃત્યુ બાદ તેના અંતિમ સંસ્કાર તો દલિતોના સ્મશાનમાં જ થાય છે.

આ તો કેવી વ્યવસ્થા મને વધારે માઠુ તો ત્યારે લાગે છે સમાજ તો ઠીક પણ ખુદ રાજય સરકાર પણ દલિતો માટે અલગ સ્મશાન બનાવી આપે છે. ખરેખર તો રાજય સરકારે સમાજને ફરજ પાડવી જોઈએ કે દલિત હોય કે બ્રાહ્મણ બધાના અંતિમ સંસ્કાર તો એક સ્મશાનમાં થશે. પણ તંત્ર પાસે પણ તેવી સંવેદનશીલતા નથી. દલિત માટે કુવા અલગ હોય, દલિતો માટે તેમનો વાસ અલગ હોય અને દલિતો માટે સ્મશાન પણ અલગ હોય ત્યારે આપણે કેવી રીતે કહી શકીએ કે બધા એક સરખા છીએ. અને ખાસ જયારે અનામતની વાત આવે ત્યારે આપણને ચોક્કસ દલિતો જ યાદ આવી જાય છે. અને અનામતને કારણે દલિતો લાભ લઈ ગયા અને આપણે રહી ગયા તેવી ફરિયાદ હોય છે.

પણ આવી દલિત કરતા મારા શિક્ષીત મીત્રોએ અનામતની ટકાવારી તપાસી જવાની જરૂર છે. આપણે ત્યાં અલગ અલગ પ્રકારની કુલ 49 ટકા અનામત બેઠકો છે, તેમાં દલિતો માટે માત્ર સાત ટકા જ છે જયારે બાકીની 42 ટકા અનામત તો અન્ય જાતીઓને મળે છે, છતાં આપણે તેમની ઉપર કયારેય ગુસ્સો આવતો નથી. ચૌધરી, પંચાલ ઠાકોર બારોટ , તડવી વગેરે જાતીઓને પણ અનામતને લાભ મળતો હોવા આપણે તેમને કયારેય ધીક્કારતા નથી, અને તેમના મૃત્યુ બાદ તેમને અંતિમ સંસ્કાર પણ આપણા જ સ્મશાનમાં થાય છે શુ કામ આપણી નારાજગી પરમાર અને મકવાણા અટક ધરાવતી વ્યકિતઓ સામે છે. આખી ઘટનાને આપણે માત્ર માણસ તરીકે જન્મયા છીએ તેને ધ્યાનમાં રાખી જાતીના કુંડાળા બહાર ઉભા રહીને જોવાની જરૂર છે કદાચ તમને પણ મારી જેમ સમજાઈ જશે અને આપણે જે કરી રહ્યા છીએ તેનું માઠુ પણ લાગશે.

તેની આંખો કહેતી હતી તમે મારા છો તેનું મને ગૌરવ છે.

નવજીવન ટ્રસ્ટ અને સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલના સંયુકત ઉપક્રમે ગાંધી જયંતિ નિમિત્તે એક અલગ જ પ્રકારના કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યુ હતું. સામાન્ય રીતે ગાંધી સાહિત્યના પુસ્તકનું ગાંધી વિચાર ધારામાં  માનનારી કોઈ વ્યકિતના હાથે વિમોચન થાય છે, પણ પહેલી વખત તેવો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો કે સાબરમતી સેેન્ટ્રલ જેલના કેદીઓ નવજીવન ટ્રસ્ટ ખાતે આવી પુસ્તકનું વિમોચન કરે, સાથે એવો પણ નક્કી થયુ કે જેલમાં રોજ કેદીઓ બાપુના પ્રિય ભજનો ગાય છે, પણ 2 ઓકટોબર હોવાને કારણે કેદીઓ પોતાના સાથીઓ સાથે નવજીવન ખાતે આવી ભજન કરે.
અગાઉથી જેલ સુપ્રીટેન્ડન્ટ સુનીલ જોશી સાથે બધુ નક્કી થઈ ગયુ હતું, કેદીઓ અને તેમને લઈ આવનાર પોલીસ જવાનો કાર્યક્રમના બે કલાક પહેલા એટલે કે સવારે નવ વાગે નવજીવન ટ્રસ્ટ ખાતે આવી ગયા હતા, કેદીઓ કર્મ કાફેમાં બેઠા હતા ત્યારે એક મહિલા ત્યાં આવી.. મારા માટે તે અપરિચીત હતી.. કારણ કાર્યક્રમને હજી બે કલાકની વાર હતી, તેણે ત્યાં બેઠેલા કેદીઓ સામે નજર કરી પોતાના પરિચીત ચહેરાને શોધ્યો, અને તે ચહેરો નજરે પડતા તેના ચહેરા ઉપર એક અલગ જ પ્રકારની ચમક આવી, તે આગળ વધી એટલે મેં મારી બાજુમાં બેઠેલા કેદી સામે જોયુ, તે મારો પ્રશ્ન સમજી ગયો, તેણે કહ્યુ તે નરેન્દ્રસિંહની પત્ની છે.

કેદી નરેન્દ્રસિંહ લાંબા સમયથી સેન્ટ્રલ જેલમાં છે, તે સારો ચિત્રકાર પણ છે, તેના ચિત્રો પણ નવજીવન ટ્રસ્ટની સત્ય આર્ટ ગેલેરીમાં લાગેલા છે. તે સારો ભજનકાર પણ છે. તેની પત્નીએ અખબારમાં વાંચ્યુ હતું કે આજે નવજીવન ટ્રસ્ટમાં કેદીઓ ભજન કરવાના છે, તેને ખબર હતી કે તેનો પતિ ત્યાં જરૂર આવશે માટે જ તે પોતાના ગામથી અહિયા સુધી આવી હતી. તે નરેન્દ્રસિંહ સામે જઈ ઉભી રહી. તેણે પોતાના પતિની આંખોમાં જોયુ, તેનો પતિ જેલમાં આવ્યો હશે ત્યારે તેને બહુ ખરાબ લાગ્યુ હશે, પણ આજે તેના પતિના ચિત્રોનું પ્રદર્શન ચાલી રહ્યુ હતું, આજે તેના પતિને સાંભળવા માટે અનેક લોકો આવવાના હતા.

આજુબાજુ કેદીઓ અને પોલીસની હાજરી વચ્ચે પણ તે ધ્યાનથી નરેન્દ્રસિંહને જોતી રહી, તેણે પોતાના પતિને પગથી માથા સુધી જોયો, તેની આંખો જાણે કહી રહી હતી, તમે મારા છો તેનું મને ગૌરવ છે. પહેલી વખત કદાચ આ સ્ત્રીને પોતાના પતિને પ્રેમ કરવાનું મન થયુ હોય તેવો ભાવ તેના ચહેરા ઉપર હતો, નરેન્દ્રસિંહ તરત ત્યાંથી ખસી ગયો , તે કર્મ કાફેના કાઉન્ટર ઉપર જઈ પોતાની પત્ની માટે ચ્હા અને નાસ્તો લઈ આવ્યો, બંન્ને એક ટેબલ ઉપર સાથે બેઠા, પણ તે નાસ્તો લેવા પુરતુ જ ડીશ સામે જોતી, પછી તરત તેની નજર પોતાના પતિના ચહેરા ઉપર જતી રહેતી હતી.

જે હોલમાં  કાર્યક્રમ હતો ત્યાં એક બીજી મહિલા આવી તેણે પોતાનો આખો ચહેરો ઢંકાઈ જાય એટલુ માથે ઓઢયુ હતું, તેના હાથમાં એકાદ બે વર્ષનું નાનું બાળક હતું, તે બહુ દુરથી કોઈ ગામડામાંથી આવતી હોય તેવુ લાગતુ હતું, આટલા બધા લોકો અને માહોલ જોઈ જાણે તે ડરી અને સંકોચાઈ ગઈ હોય તેવુ લાગતુ હતું, તરત જ એક કેદી પેલી સ્ત્રીને જોતા તેના પગમાં સંચાર થયો, તે આગળ વધ્યો અને તેણે પોતાના બાળકને વ્હાલથી તેડી લઈ તેના ગાલને ચુમી લીધા, તે કેદીના ચહેરા ઉપર અચાનક આવી પહોંચેલી પોતાની પત્ની અને બાળક જઈ  જાણે ઈશ્વરે દર્શન આપ્યો હોય તેવો આનંદ હતો.

એક આધેડ દંપત્તી પણ ત્યાં આવ્યુ તે કેદી મનિષ પરમારના માતા-પિતા હતા, કાર્યક્રમની વાર હતી એટલે તેઓ સીધા સત્ય આર્ટ ગેલેરીમાં પહોંચ્યા તે ચીત્ર જોઈ રહ્યા હતા, મનિષ પરમારનું ચીત્ર આવે એટલે તરત તેની માતા પોતાના પતિ સામે જોતી જાણે તે કહેતી હોય ભલે મારો દિકરો જેલમાં છે પણ સારો ચીત્રકાર છે નઈ.. મને આખા કાર્યક્રમ દરમિયાન આવી નાની નાની ઘટનાઓ સ્પર્શી ગઈ હતી. કેદીઓ જયારે વૈષ્ણવજન તો તેને કહી રે ગાઈ રહ્યા હતા, ત્યારે એક પળ તો હું ભુલી ગયો હતો કયાં બેઠો છુ, મહિલા કેદી રમીલાએ જયારે ગાંધીને ઠાર માર્યા તે સંદર્ભમાં એક ભજન ગાયુ ત્યારે હ્રદય ભારે થઈ ગયુ હતું.

કાર્યક્રમ પુરો થઈ ગયા પછી જયારે જેલ અધિકારીઓ અને કેદીઓ પાછા જઈ રહ્યા હતા ત્યારે દરેકના ચહેરા ઉપર કઈક સારૂ થયુ , આવુ રોજ સારૂ થતુ રહે તો કેવુ સારૂ તેવો ભાવ હું વાંચી શકતો હતો. કેદી નરેન્દ્રસિંહ મારી પાસે આવ્યો તેણે મારો હાથ પકડતા કહ્યુ ખુબ સારૂ લાગ્યુ.. હું તમને મળતો રહીશ, મારી સજા પુરી થશે પછી હું તમારી સાથે જ કામ કરીશ, તેની આંખમાં આંસુ આવી ગયા,  તેણે મારો પકડેલો હાથ મેં  છોડવ્યો કારણ હું મારી આંખના આંસુ તેને બતાડવા માંગતો ન્હોતો.

Friday, September 30, 2016

જીજ્ઞેશ સમજદાર અને સંવેદનશીલ માણસ છે.

બે દિવસ પહેલા જીજ્ઞેશ મેવાણી સાથે મારી વાત થઈ ત્યારે તેણે કહ્યુ.. અમારી કોઈ માગણી ખોટી અથવા ગેર બંધારણી હોય તો તમે કહો.. અમે(દલિત) તો માત્ર માણસ તરીકે જીવવાનો અધિકાર માંગી છીએ, આઝાદીના આટલા વર્ષો પછી અમને રહેવા માટે ઘર પણ ના હોય તંત્ર અમને ગરીબ પણ સમજે નહીં અને ગરીબી રેખા નીચે જીવતા લોકોની વ્યાખ્યામાં પણ અમારો સમાવેશ કરે નહીં. અમારી માંગણીઓ બહુ નાની છે, તંત્રએ માત્ર સંવેદનશીલ થઈ અમારી સાથે વાત કરવાની જરૂર છે, પણ આજ સુધી અમને કોઈ મળવા પણ તૈયાર થતુ નથી.

જીજ્ઞેશની વાતમાં તર્કની સાથે વેદના પણ હતી. તેણે મને કહ્યુ રસ્તા રોકો અને રેલ રોકો કાર્યક્રમને કારણે પ્રજા પરેશાન થાય છે તેની મને ખબર છે, પણ જયાં સુધી પ્રજા પરેશાન થતી નથી ત્યાં સુધી સરકાર તમને સાંભળે જ નહીં આ સ્થિતિ પણ યોગ્ય નથી. અમારી સાથે રાજય સરકાર માત્ર વાત કરવા પણ તૈયાર છે એટલુ કહે તો પણ હું રેલ રોકો કાર્યક્રમ પાછો ખેંચવા તૈયાર છુ, માંગણીઓ ચર્ચા તો ટેબલ ઉપર બેસીને જ થાય જાહેર રસ્તા ઉપર થઈ શકે નહીં. મેં તે અંગે મારા બ્લોગ ઉપર પોસ્ટ લખી, જીજ્ઞેશની જ વાત તેની ભાષામાં મુકી હતી. ત્યાર બાદ મારી  રાજયના કેટલાંક અધિકારીઓ સાથે પણ વાત થઈ, મેં જીજ્ઞેશની લાગણી તેમના સુધી પહોંચાડી હતી.

રાતના બાર વાગે મને સંદેશો મળ્યો કે દલિત નેતાઓ સાથે રાજય સરકાર વાત કરવા તૈયાર છે, બીજી જ મિનીટે મને જાણ થઈ કે દલિત નેતાઓ રાજય સાથે વાત કરવાની તૈયારી બતાડી, રેલ રોકો આંદોલન પાછુ ખેંચી લેવાની જાહેરાંત કરી હતી. રાજય અને દલિત બંન્નેના પ્રયાસની હું કદર કરૂ છુ, રાજય કાયમ પિતાની ભુમીકામાં હોવુ જોઈએ, પુત્રની માગણી સાચી અથવા ખોટી પણ હોઈ શકે, પણ તેમની વચ્ચે સંવાદ થવો જોઈએ, સંવાદનો અભાવ વ્યકિતગત જીવન અને સામાજીક જીવનમાં ઘણા પ્રશ્નો નિર્માણ કરે છે. જીજ્ઞેશ અભ્યાસ કરતો હતો ત્યારથી હું તેના પરિચયમાં છુ, તેની અંદર પહેલાથી એક સંવેદનશીલતા રહી છે.

ઉંમર તો ઉંમરનું કામ કરવાની છે, દલિત આંદોલન વખતે અનેક વખત તે મુદ્દાથી ભટકી જતો હતો, તેવુ તેના વડિલો માનતા હતા, પણ હાર્દિક અને જીજ્ઞેશમાં આ જ ફર્ક છે, જીજ્ઞેશને જયારે તેને ભુલ ઉપર આંગળી મુકી બતાડો તો તે ત્યાંથી પાછો ફરવા તૈયાર હતો અથવા તેવા પ્રયાસ પણ કરતો હતો, દલિત આંદોલન પહેલા પાટીદાર આંદોલન થયુ હતું પાટીદારોની મેદની જોઈ હાર્દિક હોશ ખોઈ બેઠો હતો, તેવુ જીજ્ઞેશના કિસ્સામાં થાય નહીં તેવુ તેના મીત્રો તેને વાંરવાર કહેતા હતા, જીજ્ઞેશ સાથે સારૂ કહેનાર કરતા સાચુ કહેનારની સંખ્યા વધારે છે, અને તેની પાસે તેમનું સાંભળવાના કાન છે, તેની પાસે શિક્ષણ સાથે વાંચન પણ છે. તે માત્ર પુસ્તકીય નથી, તેણે પોતાની ગળથુથીમાં તે ઉતાર્યુ છે.

દલિત આંદોલન શરૂ થયુ તે પહેલા તે સંપર્કો અરવિંદ કેજરીવાલ સાથે હતા, તે આપ પાર્ટીમાં સક્રિય પણ હતો, છતાં મીત્રોએ તેને સલાહ આપી કે આંદોલન કરવુ હોય તો રાજકિય પાર્ટીમાં રહેવુ જોઈએ નહીં, અને જીજ્ઞેશે તરત આપ સાથેના સંબંધનો અંત લાવી દીધો હતો. જીજ્ઞેશને તેના જ દલિત નેતાઓ પણ પસંદ કરતા નથી તેની મને ખબર છે, કારણ હમણાંનો આવેલો છોકરો તેમની જાગીર લુંટી જશે તેવો ડર પણ લાગે છે. જીજ્ઞેશની મર્યાદાઓ હોઈ શકે છે, પણ તેની પાસે હજી હાર્યા અને ડર્યા વગર લડવાની તાકાત છે કારણ તે હજી નાનો અને નવો છે તેની પાસે ગુમાવવા જેવુ કઈ નથી.ત્યારે તેના જ સમાજના લોકો પોતે ના લડી શકે તો કઈ નહીં, પણ તેની હિમંતમાં ઘટાડો કરવો જોઈએ નહીં.

હવે જીજ્ઞેશ અને તેના સાથીઓ સાથે રાજય સરકાર સંવાદ કરશે, તેની સાથે જ દલિતોની સમસ્યના અંત આવશે તેવુ પણ નથી  દલિતોની સમસ્યા રાજકિય કરતા સામાજીક વધુ છે. સરકાર સાથે સંવાદ થઈ શકે, તેમનો તો ફરજ પણ પાડી શકાય પણ હજી સામાજીક લડાઈ લાંબી છે. આમ છતાં એક નાનકડી શરૂઆત આવનાર આવતીકાલ માટે આશાનું કિરણ છે.

Thursday, September 29, 2016

વિજયભાઈ તમે તો સરકાર છો, તમે પણ સમાજની જેમ અમારી સાથે અાભડછેટ રાખો છો.

આજે મેં સવારે જીજ્ઞેશ મેવાણીને ફોન કર્યો, હું તેની સાથે મઝાક કરવાના મુડમાં હતો, મેં કહ્યુ કેમ ભાઈ તોફાન  કરો છો, સરકારી વાહનોને નુકશાન પહોંચાડો છો. તે હસવા લાગ્યો, તેણે કહ્યુ  આવી રીતે પણ સરકાર કોઈનું અપમાન કરી શકે તેની મને ખબર ન્હોતી, તેની ઉપર બે દિવસ પહેલા અમદાવાદ પોલીસે પોલીસના વાહનોને નુકશાન પહોંચાડવાનો ગુનો નોંધ્યો છે. તે સંદર્ભમાં તે મારી સાથે વાત કરી રહ્યો હતો. જીજ્ઞેશ કહ્યુ મારી ઉપર સાવ ક્ષુલ્લક ગુનો નોંધ્યો છે કે મેં પોલીસની વાહનોની સીટો ફાડી, પોલીસના વાહનોના કાચ ફોડયા , અરે ગુનો નોંધવો જ હતો રાજદ્રોહ જેવી કોઈ કલમ લગાવી હતી, હું મારી તમામ જાહેર સભાઓ શરૂ કરતા પહેલા કહુ છુ કે પોલીસ સાથે કોઈ દુર વ્યવહાર કરશે નહીં, પોલીસ દંડો ફટકારી તમારી ચામડી પણ ઉતેરડી નાખે તો પણ તમે તેનો જવાબ આપશો નહીં, પોલીસના દંડો તમારા હાથમાં આંબેડરનો ઝંડો. એવુ હું હજારો વખત કહી ચુકયો છુ, ત્યારે પોલીસ કહે કે મેં સરકારી મીલ્કતને નુકશાન પહોચાડયુ આવુ  કરવાનું તો બાજુ ઉપર પણ હું વિચારી પણ શકુ નહીં.

ખેર પોલીસને જે કરવુ હોય તે કરે, પણ દલીતોના મુદ્દે લડતો રહીશ, મેં પુછયુ જીજ્ઞેશ રેલ રોકો કાર્યક્રમનું શુ આયોજન છે. તેણે ઉંડો નિસાસો નાખતા કહ્યુ, હું કયારે પ્રજા પરેશાન થાય તેવા કાર્યક્રમોની તરફેણમાં રહ્યો નથી, આંદોલન તેની જગ્યાએ અને પ્રજાની રોજબરોજની જીંદગી તેના ક્રમ પ્રમાણે ચાલવી જોઈએ, જુલાઈ મહિનાઓથી અમે રેલીઓ કાઢી, આવેદનપત્ર આપ્યા, રજુઆત કરતા રહ્યા, પણ મને દુખ તે વાતનું છે કે બંધારણમાં જોગવાઈ નહીં હોવા છતાં રાજય સરકાર અને ભાજપના નેતાઓ પાટીદાર નેતા સાથે બેઠકો કરતા હતા, પટેલોને સરકાર પેકેજ આપે તેની સામે મને કોઈ વાંધો નથી, પણ આટલા મહિનાઓ પછી રાજય સરકારનો એક નાનો મંત્રી પણ અમારી સાથે વાત કરવા તૈયાર નથી, પ્રજા તો ઠીક સરકાર પણ અમને મળવા તૈયાર થાય નહીં તેનું દુખ થઈ રહ્યુ છે.

તેના કારણે અમે રસ્તા રોકો જેવા કાર્યક્રમ આપી સરકારનું ધ્યાન દોરવા માગીએ છીએ, હું રેલ રોકો આંદોલન પાછુ ખેચવા તૈયાર છુ, પણ કોઈ અમારી સાથે મંત્રણા તો કરે, કોઈક એવુ તે કહે તમારી માગણી ખોટી અથવા મોટી છે, તો તે મુદ્દે પણ ચર્ચા થઈ શકે, પણ રાજય સરકાર જાણે દલિતોના અસ્તીત્વની સ્વીકારતી નથી, તે બાબત તો હરગીજ મને મંજુર નથી, અમારી તમામ માગણી બંધારણ અને કાયદા અનુસારની છે. અમે કહ્યુ હજી આઝાદીના આટલા વર્ષ બાદ પણ દલિતોને રહેવા  માટે એક નાનકડુ ઘર નથી, અમે કહ્યુ દલિતોને ગરીબી રેખા નીચે જીવે છે તેના કાર્ડ મળતા નથી, અમે કહ્યુ પાંચ એકર જમીન આપો, પણ કોઈ અમારી સાથે વાત કરીને તેમ તો કહે કે ભાઈ પાંચ એકરની માગણી વધારે બે એકર આપી શકીએ... પણ તેવુ પણ કોઈ કહેવા તૈયાર નથી. ત્રણ મહિના બાદ એક પણ વખત રાજય તરફથી અમને બોલાવવામાં આવ્યા નથી.

એક તરફ કરોડો રૂપિયાની સરકારી મીલ્કતને નુકશાન પહોંચાડનાર પાટીદાર નેતાઓ સામેના કેસ પાછા ખેંચી રહી છે જયારે મારી અને મારા સાથીઓ સામે એક પછી એક ખોટા કેસ નોંધાઈ રહ્યા છે. તેનો અર્થ સ્પષ્ટ છે કે સમાજની જેમ સરકાર પણ અમારી સાથે ભેદભાવ રાખે છે. એટલે રેલ રોકો કાર્યક્રમ સિવાય મારી પાસે કોઈ વિકલ્પ રહ્યો નથી, મેં મારા સાથીઓને કહ્યુ છે પોલીસ મારશે પરેશાન કરશે છતાં માર ખાઈને પણ આપણે શાંત રહેવાનું છે.