Sunday, October 23, 2016

એક બાળક ભુખ્યુ છે, અને તમે શીવલીંગ ઉપર દુધ ચઢાવો છો

બે દિવસ પહેલા એક સરકારી નોકરીની જાહેરખબર જોઈ, આ નોકરી માટે તમામ લાયકાત ધરાવતા મારા એક મીત્રને કહ્યુ તારા માટે આ નોકરી ઉત્તમ છે, જો તારી ઈચ્છા સરકારી નોકરી કરવાની હોય તો અરજી કરવી જોઈએ, તે મારી સામે કઈક વિચિત્ર નજરે જોઈ રહ્યો, મેં પુછયુ શુ થયુ, તેણે મને કહ્યુ સરકારી નોકરીમાં હું ફીટ થઈશ કે નહીં તેનો વિચાર કરી રહ્યો છું અને બીજી વાત રોજ એકનું એક કામ કરવાની મઝા પણ શુ આવે. હુ હસ્યો. મેં કહ્યુ આજથી લગભગ ત્રીસ વર્ષ પહેલા જયારે મારા પિતા મને સરકારી નોકરી કરવી જોઈએ તેવો મત વ્યકત કર્યો, ત્યારે પણ આ જ વાત કરી હતી. સારી વાતે છે. નાની ઉમંરે જે યુવાનને પોતાની શકિત અને આવડત ઉપર ભરોસો હોય તેમને આવો વિચાર આવવો જ જોઈએ. હુ પણ પત્રકાર થયા પછી વર્ષો સુધી એવુ માનતો રહ્યો કે સરકારી અધિકારીઓ કઈ રીતે બીજા કરતા જુદુ વિચારી શકે, તેમને મન નોકરી એટલે ઘડીયાળના કાંટે ચાલતી દસથી છની નોકરી, કદાચ પ્રજા સરકારી બાબુઓની આ જ માનસીકતાને કારણે હેરાન થઈ રહી છે.

પણ પત્રકારત્વના થતાં ખરાબ અનુભવોની સાથે સારા અનુભવો પણ ખુબ થયા, પણ સામાન્ય રીતે આપણે આપણે ખરાબ અનુભવોની ચર્ચા ખુબ કરતા હોઈએ છીએ, પણ કયાંક કોઈ અધિકારી સારૂ કરતો નજરે પડે ત્યારે આપણને લાગે છે કે તે બાબતો તેની નોકરીનો જ ભાગ છે, તેમાં નવુ શુ કર્યુ, થોડા દિવસો પહેલા અમદાવાદ જિલ્લા પંચાયતના જિલ્લા વિકાસ અધિકારી ભાર્ગવી દવેને અબ્દુલ કલામનો ઈનોવેશન એવોર્ડ મળ્યો, ભારતમાં કુલ ચૌદ આઈએએસ અધિકારીઓને આ એવોર્ડ મળ્યા, જેમાં ભાર્ગવી દવે પણ એક છે, જો કે મેં આ ઘટનાને કયા સમાચારના સ્વરૂપમાં જોઈ નહીં. 2007ની બેંચના આઈએએસ અધિકારી ભાર્ગવી દવેને મળવાનું થયુ, મારા મનમાં તેમના એવોર્ડને લઈ અનેક સવાલો હતો, એક સરકારી અમલદાર પોતાન નોકરીમાં શુ નવુ કરી શકે અને તેનો સીધો ફાયદો કેવી રીતે લોકોને થાય તે જાણવામાં મને રસ હતો.

કારણ ભારતીય સેવાનો એક અધિકારી ભારતીય સેવામાં સ્થાન મેળવવા માટે વર્ષો સુધી આકરો અભ્યાસ કરે છે, પછી જયારે તે તેમા સ્થાન મેળવી ભારતીય સેવાનો ભાગ બને છે ત્યારે તેમને  કમનસીબે ઓછુ ભણેલા, અણઆવડતવાળા , બીનસંવેદનશીલ અને બરડ માનસીકતાવાળા નેતાઓ સાથે પનારો પડે છે.જો કે બધા જ નેતાઓ આવા હોતા નથી, છતાં આવા નેતાઓની આપણે ત્યાં બહુમતી છે. આ સ્થિતિમાં કઈક સારૂ કરવાની વાત આવે તો તે વાત વર્ષો સુધી ફાઈલોમાં જ અટવાયા કરે છે. આ સ્થિતિમાં ભાર્ગવી દવે જેવા આઈએએસ અધિકારીએ કલામના નામનો ઈનોવેશન એવોર્ડ મળે તે જ મોટી સિધ્ધી હતી. મેં તમને પુછયુ તમારા ઈનોવેશન શુ છુ. મારો પ્રશ્ન સાંભળી તેમના ચહેરા ઉપર એક હાસ્ય આવ્યુ, તેમણે કહ્યુ મેં ખાસ કરી કર્યુ નથી, છતાં રોજ બરોજ આપણી આંખ સામે જે આવે છે તેમાંથી કઈ રીતે ઉકેલ મળે તે દિશામાં કામ કર્યુ.

શ્રાવણ મહિનો આવતો હતો, મેં મારા જિલ્લાના તમામ તલાટીઓ અને સરપંચને બોલાવી મારી વાત કરી તેઓ સમંત્ત થયા , પહેલા તો મારી વાત તેમને પસંદ પડી હતી, મારા જિલ્લાના તમામ ગામના શીવ મંદિરો ઉપર સ્ટીકર લાગી ગયા, મેં જોયુ છે કે એક તરફ બાળકો કુપોષણનો શીકાર થઈ રહ્યા છે. જયારે આપણે શીવ ભકતિના નામે હજારો લીટર દુધ શીવમંદિરમાં ચઢાવીએ છીએ, લોકો મંદિરમાં ફળો પણ પુષ્કળ પ્રમાણમાં મુકે છે, જે પુજારી ખાઈ પણ શકતો નથી, સાંજ પડે તે ફળો કચરા પેટીમાં જાય છે, તમામ મંદિરોની બહાર મોટા પીપ મુકાઈ ગયા, લોકોની વિનંતી કરી, શીવલીંગ ઉપર પ્રતિકાત્મક પાંચ ચમચી દુધ ચઢાવો, બાકીનું અમને આપી, દો તેવી રીતે ફળ પણ આપો, કારણ આપણા બાળકો ભુખ્યા, લોકોને મારી વાત સ્પર્શી ગઈ, એક માત્ર અમદાવાદ જિલ્લામાં શ્રાવણ મહિના દરમિયાન આઠ હજાર લીટર દુધ અને હજારો કિલ ફળ મળ્યા, જે અમે રોજે રોજ આંગણવાડીમાં આવતા બાળકોને સુધી પહોંચાડતા હતા.

ભાર્ગવીએ કહ્યુ અનેક સરકારી કામો એવા છે કે માત્ર સંવેદનશીલતા સાથે તે પ્રશ્નને જોવાની નજર બદલવી પડે, અને તમારી સાથે કામ કરતા કર્મચારીઓને તેવા વિચારમાં સામેલ કરવા પડે, મારી પાસે દસ હજાર કર્મચારીઓ છે, મેં તેમને મળવાનું શરૂ કર્યુ. આપણે ત્યાં હજી પણ પ્રસુતી વખતે માતા-બાળકનું મૃત્યુનું પ્રમાણ વિશેષ જોવા મળે છે, મેં એક નવો વિચાર આપ્યો, રાજય સરકારની મહિલા માટેની મમતા યોજના છે, મેં આશાબહેનો, અને ડૉકટરોની એક મિટીંગ બોલાવી, અને કહ્યુ તમારા વિસ્તારમાં ગર્ભવતી મહિલાઓ કેટલી છે તેનુી ટેગીંગ કરો, અને જેટલી મહિલાઓ ગર્ભવતી હતી તે તમામની જવાબદારી એક એક અધિકારી અને ડૉકટરોને સોંપી દીધી. જેમાં વ્યકિતગત સંભાળની વાત હતી. ગત વર્ષે 17 હજાર મહિલાઓ ગર્ભવતી હતી, જેમાં આઠસો મહિલા એવી હતી કે જેમનું પ્રસુતી દરમિયાન તેમનું અને બાળકની મૃત્યુ થવાની સંભાવના હતી. મેં ડૉકટરોને બોલાવી કડક સુચના આપી( પછી હસતા હસતા કહ્યુ કયારેક કડક પણ થવુ પડે) કે આ આઠસો મહિલાઓમાંથી એક પણ મહિલા અથવા બાળકનું મૃત્યુ થયુ તો તમારી નોકરીને ખેર નથી.

આ મહિલાઓ ખુબ ગરીબ પણ હોય છે, જેના કારણે પણ કેટલીક સમસ્યાઓ હોય છે. અમે આ મહિલાઓને દર મહિને પાંચ કિલ ખજુર ઘીની બરણીમાં મુકી આપવાની શરૂઆત કરી જેથી માતા અને તેના બાળકને પોષણ મળે, અને આ આશ્ચર્ય વચ્ચે આઠસોમાંથી એક પણ મહિલા અથવા બાળકનું મૃત્યુ ના થયુ, જેનો બીજો લાભ એવો થયો કે સરકારી હોસ્પિટલોમાં સારી સારવાર મળતી નથી, તેવી જે લાગણ હતી, તેમાં બદલવા આવ્યો અને અમારા દવાખાનામાં બાવન ટકા દર્દી નવા આવ્યા જે ખાનગી દવાખાનાઓમાં  મોંઘી સારવાર લેતા હતા, આવી જ રીતે શિક્ષણમાં કામ કર્યુ, મારી પાસે અઢી લાખ બાળકો અને સાતસો સ્કુલો છે, મારી ચીંતા હતી, શિક્ષણનું સ્તર કેવી રીતે ઉપર આવે.. મે અમદાવાદની પચાસ મોટી સ્કુલો સાથે ઈન્ટર એકસચેન્જ પ્રોગ્રામ માટે એમઓયુ કર્યા, શહેરના બાળકો અને શિક્ષકો ગામડાઓની સ્કુલમાં આવવા લાગ્યા, અને ગામડાના બાળકો અને શિક્ષકો શહેરમાં આવવા લાગ્યા, શહેરના બાળકો પાસે સમૃધ્ધી હતી, જયારે અમારા બાળકો પાસે પ્રકૃત્તી હતી,  બાળકો વારતામાંથી ઘણુ શીખે છે, જે આપણે પંચતંત્રની વારતામાં જોયુ છે, એટલે સાતસો સ્કુલોમાં દર શનિવારે સરપંચથી તલાટી, શિક્ષક, સાહિત્યકાર વગેરે આવે જેને અમે સ્ટોરી ડે કહીએ છીએ. કારણ ગુજરાતી માધ્યમના બાળકોને પોતાની માતૃભાષા ગુજરાતીમાં આવડતી નથી તેવુ અમારા ધ્યાનમાં આવ્યુ છે. ખાનગી શાળામાં તો પેરેન્ટ ડે હોય છે. પણ સરકારી શાળાઓમાં વાલી અને બાળક બંન્ને ગરીબ હોવાને કારણે આવુ કઈ થતુ નથી, પણ હવે અમે તમામ સરકારી શાળાઓમાં વાલીઓને બોલાવવાની શરૂઆત કરી

એક મઝાની વાત, જેને સરકાર સાથે કોઈ લેવા દેવા નથી ગામમાં સાસુ-વહુ સંમેલનની શરૂઆત કરી, કારણ આજે પણ ઘરનો મુખ્ય કમાન્ટન્ડ ટોમ સાસુ જ હોય છે, એટલે નવા સમય સાથે વહુ બદલાવવ તૈયાર હોય તો પણ સાસુ ના પાડે તો તેમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી, અમે સરકારી યોજનાઓની જવાબદારી સાસૂઓને સોંપી, તે અમારી બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર છે. અને અમે શ્રેષ્ઠ સાસુ કોણ હોઈ શકે તેવી શરૂઆત કરી અને તેમને એવોર્ડ આપવા લાગ્યા અને તે માધ્યમાંથી અનેક સરકારી યોજનાઓ લોકો સુધી લઈ ગયા, જેમને ગામની નટખટ ટોળકી, જે  સ્કુલના જ વિધ્યાર્થીઓ છે,. અમદાવાદ જિલ્લામાં  80 હજાર શૌચાલયની જરૂર છે, જેની સામે 60 હજાર બની ગયા છે, છતાં તેમના ઘરે શૌચાલય હોવા છતાં તેઓ જાહેરમાં જ જાય છે કારણ તેમને બંધ બારણે મઝા આવતી નથી. મારી નટખટ ટોળકી ગામની સીમમાં જઈ સવારે ઉભી રહે, જો કોઈ જાહેરમાં શૌચાલય કરવા બેસે તેની સાથે તેમને આપવામાં આવેલી વ્હીસલ વગાડવા લાગે છે. કલ્પના કરી જુવો કોઈ ડબલુ લઈ બેસવા જાય અને વ્હીસલ વાગે તો કેટલો સંકોચ થાય

Thursday, October 20, 2016

પ્રજા પોલીસને મારે છે શુ કામ ?

થોડા દિવસ પહેલા અમદાવાદના ઈસનપુર વિસ્તારમાં ઝડપે કાર ચલાવી રહેલા યુવકને પોલીસે ઠપકો આપતો, યુવકે પોલીસ ઉપર હુમલો કરી નાખ્યો, તેવી જ રીતે સોલા પાસે ટ્રાફિક પોલીસે સીગ્નલ તોડનાર યુવકને અટકાવતા તેણે ટ્રાફિક પોલીસની ધોલાઈ કરી નાખી, જયારે નો પાર્કિગ ઝોનમાં બાઈક પાર્ક કરનાર યુવકનું બાઈક ટો થતાં તેણે પણ પોલીસને માર માર્યો હતો. આપણે બધા જ નાના હતા ત્યારે આપણા વડિલો સામાન્ય રીતે કહેતા ચાલ સુઈ જા બાવો આવશે, અથવા તોફાન બંધ કર નહીંતર પોલીસ આવી જશે. આવુ મોટા ભાગના ઘરોમાં આજે પણ થાય છે તેના કારણે ભગવા વસ્ત્ર પહેરનાર સન્યાસી અને પોલીસ માટે માન થવાને બદલે બાળ માનસથી પોલીસ અને સન્યાસી આપણા માટે રાક્ષસ સમાન રહ્યા છે.

સન્યાસી પાસે તમે ના જાવ તો ચાલે પણ કોઈ પણ સમાજને પોલીસ વગર ચાલી શકતુ નથી, જો કે કુલ વસ્તીના દસ ટકા લોકોને જીવનમાં એક પણ વખત પોલીસ સ્ટેશન સામાન્ય કામ માટે પણ જવુ પડયુ નથી છતાં પોલીસનું નામ પડે તો પોલીસની હાજરીમાં ભલે તેમને માન મળે પણ જેવી પોલીસની પીઠ ફરે તેની સાથે દુનિયાના શ્રેષ્ઠ શબ્દો દ્વારા તેમને બહુમાન આપવામાં આવે છે. જો કે પોલીસને માન નહીં મળવા માટેના તેમના વ્યકિતગત કારણો પણ છે, પોલીસ પુરૂષોત્તમના સ્વરૂપમાં છે છતાં તેમને ગાળ અને માર પડે તેવી હકિકત પણ નથી, છતાં પોલીસને ખાસ કરી ગુજરાતમાં માર પાડવાના કારણો અલગ છે.કાશ્મીરમાં પણ પણ પોલીસ ઉપર હુમલાઓ થાય છે પણ તેના કારણે ત્યાંની સ્થિતિ પ્રમાણેના અલગ છે, છતાં અમદાવાદમાં ખાસ ટ્રાફિક પોલીસ અને પીસીઆર વાન ઉપર હુમલા થવાના કારણો પણ અલગ છે.

જયાં સુધી ભ્રષ્ટાચારનો સવાલ છે ત્યાં સુધી ગુજરાતમાં પોલીસનો નંબર કદાચ દસમાં નંબરે છે, છતાં સૌથી વધુ બદનામ પોલીસ છે. સરકારીના પ્રતિનિધિ તરીકે યુનિફોર્મ પહેરી રસ્તા ઉપર ઉભો રહેનાર પોલીસ છે. પ્રજાને તેને રોજ સવાર સાંજ રસ્તા ઉપર ટ્રાફિક કંટ્રોલ કરતા જુવો છે, પણ તે પોલીસને ટ્રાફિક કંટ્રોલ કરવા કરતા ઓવરલોડ ટેમ્પો, વધુ પેસેન્જર લઈ જતી રીક્ષા અને હેલ્મેટ પહેરી વગર નિકળતા વાહન ચાલકોને રોકવામાં વધુ રસ હોય છે. આ કામ પણ ટ્રાફિક પોલીસનું જ છે, પણ તે વાહનો રોકયા પછી પાવતી બનાવવા કરતા રોકડીમાં તેને વધુ રસ હોય છે, જો કે વાહન ચાલકને પણ પાવતી કરતા ઓછી રકમમાં કામ પતાવી દેવાની ઉતાવળ હોય છે. તાળીઓ તો બંન્ને હાથે પડે છે. પણ હજારોની સંખ્યામાં પસાર થતાં વાહન ચાલકોની હાજરીમાં આ આ વ્યવહાર થાય છે.

પોતાની ચેમ્બરમાં કરોડોનો વ્યવહાર કરતા આઈએએસ અને આઈપીએસ અધિકારી વધુ ધૃણાપાત્ર હોવા જોઈએ છતાં પાંચ પચ્ચીસ રૂપિયા લેતો ટ્રાફિક કોન્સટેબલ વધુ ધીક્કારપાત્ર બને છે. આવા સંજોગોમાં જયારે કોઈ પોલીસ પ્રમાણિકપણે પોતાનું કામ કરવા જાય ત્યારે તેના ઈરાદાઓ પણ શંકાને દ્રષ્ટીએ જોવામાં આવે છે. અને પછી પ્રજા અને પોલીસ વચ્ચે ઘર્ષણ થાય. એક સામાન્ય સ્કુટર ચાલક જુવે છે કે ટ્રાફિક પોલીસ ઓડી કારમાં ફોન ઉપર વાત કરી રહેલા ડ્રાઈવરને કયારે રોકવાની હિમંત કરતી નથી, સ્કુલવાનમાં જતો વિધ્યાર્થી જુવે છે, કે જયારે ટ્રાફિક પોલીસ તેની વાનને અટકાવે ત્યારે સ્કુલવાનના ડ્રાઈવર અંકલ એકસોની નોટ પકડાવી કામ પતાવી દે છે.

રસ્તા ઉપર લારી લઈ ધંધો કરતો એક લારીવાળાને ધ્યાનમાં આવે છે, પોલીસ રોજ તેની પાસેથી મફતનું ખાય છે અને હપ્તા પણ લઈ જાય છે, પણ મોટી મીઠાઈ દુકાનોના માલિક ફુટપાથ ઉપર મંડપ બાંધી ધંધો કરે છે પણ પોલીસ ત્યાં જવાની હિમંત કરતી નથી. આવી નાની નાની બાબતો સામાન્ય માણસના મનમાં ઘર કરી જતી હોય છે. પણ બાળપણથી પોલીસથી ડરવુ જોઈએ તેવુ શીખવવામાં આવ્યુ હોવાને કારણે તે પોલીસની સામે પડવાની હિમંત કરતો નથી, પણ એક દિવસ તેનો ગુસ્સો ફાટી પડે ત્યારે તે પોલીસને મારવાથી પણ ચુકતો નથી.

પોલીસ ઉપર હુમલો થાય તે હરગીજ ચલાવી શકાય નહીં કારણ તે માત્ર ખાખી કપડા ઉપરનો હુમલો નથી  પણ તે  સીસ્ટમ ઉપર થતો હુમલો છે. અને જો એક વખત પોલીસને મારવાની ટેવ પડી જશે તે સામાન્ય માણસ માટે  આવો સમાજ વધુ જોખમી બની જશે, છતાં પોલીસને પણ પોતાને ખાખીમાં ઝાંકીને જોવાની જરૂર છે , પોલીસનો ડર ગુંડાઓને લાગવો જોઈએ, પ્રજાને નહીં, પણ પરિસ્થિતિ તેના કરતા વિપરીત છે,પ્રજા પોલીસને માન આપે તેવી સ્થિતિ માટે પોલીસે વિચારવુ પડશે અને વર્તવુ પડશે. અને વાત રહી પોલીસ ઉપર હુમલો કરનારની ત્યારે હુમલાખોર કોઈ પણ નેતાનો સગો અથવા શ્રીમંતનો નબીરો હોય પણ તેના માટે આપણે કોઈએ ભલામણ કરવાને બદલે એટલુ જ કહેવુ પડશે તેની તેની જ ભાષામાં સમજાવો.

Tuesday, October 18, 2016

આંખો જયારે વાત કરતી હોય છે ત્યારે હોઠ બંધ હોય છે

વરસતા વરસાદમાં ચિત્રાંગે સુરભીને પુછયુ હતું તુ મારી સાથે લગ્ન કરીશ, પણ હજી સુરભીના મનમાંથી આદેશની છબી ભુસાઈ જ ન્હોતી.જો કે ત્યારે તો સુરભીએ તેને કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં પણ મહિનાઓ આગળ વધતા ગયા અને આદેશના ચિત્રના સ્થાને ચિત્રાંગે સ્થાન લઈ લીધુ હતું. અને પછી સુરભી ચિત્રાંગની થઈ ગઈ, ચિત્રાંગ ઓછુ બોલનારો માણસ હતો પણ બહુ પ્રેમાળ  હતો સુરભી અને ચિત્રાંગ નાનપણના દોસ્ત હોવાને કારણે બંન્ને એક બીજાનાગમા અણગમા સારી રીતે સમજતા હતા, ચિત્રાંગનો  એન્જીનિયરીંગનો અભ્યાસ પુરો થતાં તેને પણ નોકરી મળી અને સુરભીને એક બેન્કમાં નોકરી મળી, લગ્નના બે વર્ષ બાદ વંસુધરાનો પણ જન્મ થયો હતો.

ચિત્રાંગ અને સુરભી ઓફિસે જવા સાથે જ નિકળતા હતા, , વંસુ સ્કુલે જવા લાગી હતી, તેને સાચવવા માટે એક આયા બહેન પણ મળી ગયા હતા, તે દિવસે તો હજી બે કલાક પહેલા સુરભી અને ચિત્રાંગ છુટા પડયા હતા, હોસ્પિટલના બીછાને સંપુર્ણપણે દાઝી ગયેલા ચિત્રાંગની આંખો સિવાય કોઈ ભાગ બાકી રહ્યો હતો, ત્યારે રડી રહેલી સુરભીમાં જાણે કયાંથી હિમંત આવી તેને પણ ખબર નથી, તેણે તરત પોતાની આંખો લુછી નાખી અને ચિત્રાંગને કહ્યુ ચિત્રાંગ હું તારી સાથે છુ, તને કઈ થશે નહીં હિમંત રાખ, ચિત્રાંગે પોતાના ચહેરા ઉપર સ્મીત લાવવનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તે હસી શકયો નહીં.

સુરભીએ તરત નર્સને પુછયુ ડૉકટર કયા છે. નર્સે ઈશારો કરી ચેમ્બર બતાડતા, તે ડૉકટરની ચેમ્બરમાં પહોંચી, તેને પોતાનો પરિચય આપતા કહ્યુ ડૉકટર હું મીસીસ ચિત્રાંગ છુ, જે કઈ સ્થિતિ હોય તે મને સાચી કહેજો, કારણ મને ખોટુ કહેવાથી સ્થિતિમાં કોઈ ફેર પડવાનો નથી, પણ મારે શુ કરવુ તેની મને ખબર પડે. ડૉકટરે આટલી હિમંતવાળી સ્ત્રી પહેલી વખત જોઈ હતી, ડૉકટરે કહ્યુ મીસીર ચિત્રાંગ અમે અમારા તમામ પ્રયત્ન કરી રહી રહ્યા છીએ, પણ ચિત્રાંગ એંસી ટકા જ દાઝી ગયા છે. સ્થિતિ નાજુક છે એટલે તો જરૂર કહીશ, સુરભી ચેમ્બરમાંથી બહાર આવી તેણે વંસુધરાની સ્કુલે ફોન કરી બનાવની જાણ કરી, ચિત્રાંગની સાથે કામ કરતા એક કર્મચારીને વસુને લેવા માટે સ્કુલે મોકલ્યો હતો.

વસુ ખુબ નાની હતી, પાંચ વર્ષની તેને તો ખબર જ ના પડી કે અંકલ તેને કેમ લેવા આવ્યા છે. જયારે વસુ હોસ્પિટલ પહોંચી ત્યારે સુરભીને તેને લઈ ચિત્રાંગ પાસે બર્ન્સ વોર્ડમાં પહોંચી, તેણે ચિત્રાંગને કહ્યુ જો ચિત્રાંગ વસુ આવી છે, તને મળવા માટે તે પણ કહે છે તને કઈ નહીં થાય, આટલુ બોલતા સુરભી પોતાના આંસુ રોકી શકી નહીં.ચિત્રાંગે વસુ સામે જોયુ તેની આંખમાંથી પણ દડદડ આંસુ પડવા લાગ્યા, મમ્મી-પપ્પાને રડતા જોઈ વસુની આંખો પણ ભરાઈ આવી, એટલે સુરભી તેને લઈ વોર્ડની બહાર નિકળી ગઈ, ડૉકટરના પ્રયત્ન અને સુરભીની પ્રાર્થના નિરઉત્તર રહી, બે દિવસ બાદ ચિત્રાંગ બધાને મુકી ચાલી નિકળ્યો, હવે સુરભી માટે વસુ અને વસુ માટે તેની મમ્મી સુરભી જ સર્વસ્વ હતી.

વસુને પોતાની મમ્મીએ કેવી રીતે પોતાની મોટી કરી તેનો અહેસાસ હતો, તેણે અનેક વખત પોતાની મમ્મીને પપ્પાની યાદમાં અનેક વખત એકલામાં સાંજે રડતા પણ જોઈ હતી, જયારે તે મમ્મીની આંખમાં આંસુ જોતી ત્યારે મમ્મી તરત આંખો લુછીને કહેતી આંખમાં કઈક પડયુ છે, પણ વંસુધરાને સમજ પડતી હતી, તેને પોતાની મમ્મીની એકલતા પણ સમજાતી હતી.જો કે વસુ પણ પોતાના મમ્મીનો ખુબ ખ્યાલ રાખતી હતી, તેને ખ્યાલમાં આવી રહ્યુ હતું કે થોડા સમયથી મમ્મી ખુબ જ ખુશ રહે છે. પણ તેને કારણમાં પડવાને બદલે મમ્મી ખુશ છે તેને સારી બાબત ગણી હતી.

વસુ  કોલેજમાં ગઈ ત્યારે તેના મીત્રોએ તેને કોફી બારમાં જવાનું કહ્યુ એટલે લેકચર છોડી, તેઓ કોફી બારમાં જવા નિકળ્યા, વસુએ જેવો કોફી બારનો દરવાજો ખોલ્યો તેની સાથે ખુણાના એક ટેબલ ઉપર તેની નજર પડી, ત્યાં તેની મમ્મી બેઠી હતી, તે ખુબ જ હસી હસીને તેને સાથેની વ્યકિત સાથે વાત કરી રહી હતી, જો કે સુરભીની નજર હજી વસુ ઉપર પડી ન્હોતી. અચાનક દરવાજામાં અટકી ગયેલી વસુને જોઈ તેના મીત્રએ કહ્યુ અરે રસ્તા વચ્ચે કેમ ઉભી રહી ગઈ આગળ ચાલ, તરત વસુએ પાછા વળતા કહ્યુ નહી યાર આપણે બીજા બારમાં જઈએ, જો કે વસુ ત્યાંથી બીજા બારમાં ગઈ પણ મમ્મી સાથે કોણ હતું તે વાત તેની અંદર આખો દિવસ ચાલતી રહી.

મમ્મી તેની સાથે તૈયાર થઈ હતી, આજે તો બેન્કમાં રજા પણ હતી, મમ્મીએ તેને કહ્યુ પણ હતું તે બહાર જઈ રહી છે, પણ કોની સાથે જઈ રહી છે તે કહ્યુ હતું તેમની બંન્ને વચ્ચેને સંબંધ મા-દિકરી કરતા સહેલીઓ જેવો વધુ હતું, મમ્મીએ તેનાથી કોઈ વાત આજ સુધી છુપાવી ન્હોતી. તો કોણ હશે પેલી વ્યકિત તે પ્રશ્ન ધુમરાયા કરતો હતો. વસુ કોલેજથી પાછી ફરી ત્યારે મમ્મી ઘરે જ હતી, તે જુદી જ નજરે હવે મમ્મીને જોઈ રહી હતી, ખરેખર મમ્મીના ચહેરા ઉપર એક પ્રકારની પ્રસન્નતા હતી, તે વાત સારી હતી, પણ મમ્મીને ખુશ કરે તેવી વ્યકિત કોણ હોઈ શકે તેનો ઉત્તર બાકી હતો. રોજ રાતે જમ્યા પછી સુરભી ટીવી જોવા બેસે ત્યારે વસુ તેના ખોળામાં માથુ મુકી નોવેલ વાંચે, તે દિવસે પણ વસુ મમ્મીના ખોળામાં આડી પડી હતી.

તેણે અચાનક નોવેલ બંધ કરતા બેઠી થઈ અને મમ્મીનો હાથ પકડતા કહ્યુ મમ્મી સાચુ કહીશ મને.. મમ્મીનું ધ્યાન ટીવીમાં જ હતું, તેણે વસુ સામે જોયા વગર કહ્યુ હં બોલ. મમ્મી આજે તારી સાથે કોફી બારમાં કોણ હતું., આ વાકય સાંભળતા જ સુરભીની ડોક વસુ સામે ફરી, તેણે કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં, બંન્ને વચ્ચે એકદમ શાંતિ છવાઈ ગઈ, સુરભી વિચાર કરવા લાગી, તેણે થોડીવાર પછી રીમોટ લઈ ટીવી ઓફ કર્યુ તેણે પોતાના બંન્ને પંજા સામે જોતા કહ્યા, બેટા હું તને કહેવા માગતી હતી, પણ કઈ રીતે તને વાત કરૂ મને સમજાતુ ન્હોતુ, કદાચ મારી હિમંત પણ થતી ન્હોતી, મને ડર લાગ્યા કરતો હતો કયાંક તુ મારાથી દુર જતી રહીશ.

વસુએ પોતાની મમ્મીના પીઠ ઉપર હાથ ફેરવી જાણે અહેસાસ આપ્યો હોય મમ્મી તેવુ કઈ નહી થાય, તુ મને બધુ જ કહી શકે છે. સુરભીએ વસુ સામે જોતા કહ્યુ તેનું નામ આદેશ છે, તે વર્ષો પહેલા અમેરીકા જતો રહ્યો, હું અને તારા પપ્પા તેના મીત્રો હતા, પછી સુરભીએ તેને અતથી ઈતિ સુધી બધુ જ કહી દીધુ, વસુ મમ્મીને ધ્યાનથી સાંભળતી રહી. થોડા મહિના પહેલા એક ગ્રાહક તેની બેન્કમાં આવ્યો, તેનો જોતા જ સુરભીને લાગ્યુ કે આ તો આદેશ છે, તેણે સુરભી સામે જોયુ પણ તે સુરભીને ઓળખી શકયો નહીં, સુરભીએ ખાતરી કરવા માટે તેની પાસબુક ઉપર નામ વાંચ્યુ તો તે આદેશ જ હતો. અમેરીકામાં આદેશ રહ્યો ખુબ પૈસા કમાયો, પણ તેનું મન તેને સતત ભારત પાછા જવાનું કહેતુ હતું, ખબર નહીં આટલા વર્ષો પછી સુરભી અને આદેશનું મળી જવુ ગયા જન્મનું કોઈ લેણુ હશે.

વસુએ મમ્મીને પંજો પોતાના હાથમાં લેતા પુછયુ મમ્મી તને આદેશ અંકલ આજે પણ ગમે છે.. સુરભીએ કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં, તેણે વસુએ ફરી પુછયુ મમ્મી તને આદેશ અંકલ ગમે છે. સુરભીને નજર ચિત્રાંગની તસવીર સામે ગઈ, વસુએ કહ્યુ મમ્મી પપ્પા તને કાયમ ખુશ જોવા માગતા હતા, અને આજે પણ જો તે તારી સામે જ જોઈ રહ્યા છે.સુરભી શાંત હતી, વસુએ પુછયુ મમ્મી આદેશ અંકલના ફેમેલીમાં કોણ કોણ છે. સુરભીએ ધીમા અવાજે કહ્યુ તેણે લગ્ન કર્યા નથી. વસુ જાણે સુરભીની મા હોય તેમ આખી વાત કરી રહી હતી. મમ્મી આદેશ અંકલ તને પસંદ કરે છે. સુરભીએ કહ્યુ ખબર નહીં.વસુએ કહ્યુ મમ્મી તુ આદેશ અંકલ સાથે લગ્ન કરે તો મને કોઈ વાંધો નથી થોડા વર્ષો પછી હું પણ મારે રસ્તે જતી રહીશ પછી તુ એકલી પડી જઈશ અને પછી સુરભી અને વસુ વળગીને રોઈ પડયા.

બીજા દિવસે સવારે વસુ કોલેજ જવાનું કહી નિકળી પણ કોલેજ જવાને બદલે સીધી આદેશની ઓફિસે પહોચી હતી, તે આદેશની ચેમ્બરમાં દાખલ થઈ, અને તેને આદેશને જોતી જ રહી, આદેશને બહુ આશ્ચર્ય થયુ કોઈ યુવતી તેની ચેમ્બરમાં આવીને આવી રીતે રીતે કેમ જોઈ રહી છે. જો કે ખુદ વસુને ખ્યાલ આવતા તેણે તરત પોતાનો પરિચય આપતા કહ્યુ આદેશ અંકલ હું વંસુધરા.. ચિત્રાંગ અને સુરભીની દિકરી. આદેશ ખુરશીમાંથી ઉભો થઈ ગયો, તેના માટે વંસુધરાનું અહિયા સુધી પહોંચવુ અનઅપેક્ષીત હતું, સુરભી તેને વંસુ અંગે વાત કરી હતી, પણ તેઓ મળ્યા ન્હોતા, આદેશે તેને બેસાડી, પહેલા તો વસુએ અમેરીકા કેવુ લાગ્ય ભારત કેમ આવ્યા વગેરે વગેરે વાત કરી અને પુછી એકદમ પુછયુ અંકલ તમે મારી મમ્મી સાથે લગ્ન કરશો.

આદેશ સ્તબ્ધ થઈ ગયો, એક નાનકડી છોકરી પોતાના મમ્મી સાથે લગ્ન કરવાનો પ્રસ્તાવ લઈ આવી હતી, કદાચ આવુ તો અમેરીકામાં પણ થતુ નથી. આદેશ તરત વસુ સામેથી નજર ફેરવી લીધી, પહેલા તો તેને સમજાયુ કે જ નહીં કે શુ જવાબ આપવો. વસુએ કહ્યુ જુઓ અંકલ તમારા લગ્ન થાય તેની સામે મને કોઈ વાંધો નથી, મારે માટે મારી મમ્મી ખુશ રહે તે જ મહત્વનું છે, મને તમારી ખબર નથી, પણ મમ્મી તમને પ્રેમ કરે છે. જો તમને મમ્મી પસંદ હોય તો લગ્ન કરી લો. કયાં સુધી બંન્ને એકલા એકલા કોફી બારમાં જશો. આટલુ બોલતા વંસુધરા હસી પડી અને આદેશ પણ.

થોડા દિવસ પછી મેરેજ રજીસ્ટ્રાર સામે આદેશ અને સુરભીએ લગ્ન કર્યા, ત્યારે વંસુધરા પણ ત્યાં હાજર હતી, સુરભીના લગ્નના સાક્ષી તરીકે વસુએ જ સહી કરી હતી.

Saturday, October 15, 2016

તેનું અચાનક આવવુ મારી જીંદગીનો ગયા જન્મનો બાકી હિસાબ જ હશે.

બેટા તારી કોલેજનો ટાઈમ થવા આવ્યો છે, કેટલી વાર તૈયાર થવામાં.. મમ્મીનો અવાજ સાંભળી વસુંધરાએ ડ્રેસીંગ રૂમમાંથી જવાબ આપતા કહ્યુ મમ્મી બસ રેડી જ છુ. અને એક જ મિનીટમાંવસંધુરા બહાર આવી, રૂમનો દરવાજો ખુલવાનો અવાજ સાંભળતા વસુંધરા સામે જોયા વગર  કહ્યુ વસું આટલી મોટી થઈ પણ હજી તૈયાર થતાં કેટલી વાર કરે છે. પણ સુરભીને કોઈ જવાબ નહીં મળતા તેણે પાછા વળી વસુંધરાની સામે જોયુ. વસુંધરા પોતાની મમ્મીને જોઈ રહી હતી, જાણે તે પોતાની મમ્મીને પહેલી વખત જોઈ રહી હોય તેમ પગથી માથા સુધી જોઈ રહી હતી. સુરભી છણકો કરતા કહ્યુ વસું હુ તારી સાથે વાત કરૂ છુ, વસુંધરાએ મમ્મીના પ્રશ્નનો જવાબ આપવાને બદલે મમ્મીની પાસે આવે તેને બન્ને ખભેથી પકડતા તેની આંખોમાં જોતા કહ્યુ મમ્મી તુ કેટલી સુંદર લાગે છે.

સુરભી પોતાના બન્ને ખભા છોડવતા કહ્યુ ચાલ આડી અવળી વાત કરીશ નહીં, તને મોડુ થઈ જશે, હેલ્મેટ પહેર્યા વગર જતી નહીં, તારી બેગમાં ટીફીન મુકયુ છે જમી લેજે. વસુંધરાને લાગ્યુ કે મમ્મી વાત ટાળી રહી છે, તેણે ફરી સુરભીને પાછાથી વળગી પડતા કહ્યુ મમ્મી છેલ્લાં કેટલાય દિવસથી તુ મને પહેલા કરતા પણ વધુ સુંદર કેમ લાગે છે. ફરી વખત સુરભી તેની પકડમાંથી છુટતા કહ્યુ ચાલ નિકળ મારે પણ બહાર જવાનું છે. વસુંધરા તરત કેલેન્ડર સામે જોયુ અને કહ્યુ  મમ્મી આજે તો શનિવાર છે તારી બેંકમાં રજા છેને.. સુરભીએ કહ્યુ હા પણ મારે કામ છે.. તુ આવીશ તે પહેલા હું પાછી આવી જઈશ, વસુંધરા મમ્મીને વળગી પડી આઈ લવ યુ મા કહી તેના ગાલ ઉપર એક ચુંબન કરી પોતાની બેગ લઈ કોલેજ જવા રવાના થઈ, સુરભી દરવાજાની બહાર જઈ રહેલી વસુને જોઈ રહી હતી.

વસુ ત્યારે પાંચ વર્ષની હતી, ત્યારે ચીત્રાંગની ફેકટરીમાંથી ફોન આવ્યો કે જલદી હોસ્પિટલ પહોચો, સાહેબ જ દાઝી ગયા, સુરભી બેંકના પોતાના તમામ કામ પડતા મુકી હોસ્પિટલ પહોંચી હતી, ચીત્રાંગની ફેકટરીનો સ્ટાફ ત્યાં હાજર હતો, સુરભીની આંખમાં આંસુ ધસી આવ્યા, સુરભીને જોતા એક કર્મચારી તેને સીધો બર્ન્સ વોર્ડમાં લઈ ગયો, સુરભી ચીત્રાંગને જોતા ધ્રુજી ગઈ, તે પગથી માથા સુધી દાઝેલો હતો તેનું આખુ શરીર ઢાંકેલુ હતું, સુરભી પોતાના આંસુ રોકી શકી નહીં, તેણે પોતાના સાથે રહેલા કર્મચારી સામે જોયુ, તેણે કહ્યુ સાહેબ બોઈલરનું ટેમ્પરેચર ચેક કરી રહ્યા હતા ત્યારે બોઈલર  બ્લાસ્ટ થયુ. ચીત્રાંગ મિકેનીકલ એન્જીનિયર હતો. સુરભી ચીત્રાંગને વળગી રડવા માંગતી હતી, પણ તેનો શરીરનો એક પણ ભાગ એવો ન્હોતો કે તેને સ્પર્શ સુધ્ધા કરી શકે, ચીત્રાંગ ભાનમાં હતો તેની આંખો ખુલી હતી.

ચીત્રાંગે સુરભીને જોયુ, તેની આંખમાં આંસુ જોઈ તેણે માથુ હલાવી રડવાની ના પાડી, તે બોલવા માગતો હતો, તેના ગળાની નીચેનો ભાગ હલી રહ્યો હતો, પણ તેનો સ્વર બહાર આવી રહ્યો હતો, સુરભી ભાંગી પડી હતી, તેને લાગ્યુ કે તેનું સર્વસ્વ ખતમ થઈ ગયું. સુરભી અને ચીત્રાંગ પડોશમાં રહેતા હતા, જો કે ત્યારે તેમની દોસ્તી માત્ર પડોશીની જ હતી, સુરભીની પડોશમાં આદેશ પણ રહેતો હતો, સુરભી કદાચ સાતમાં આઠમાં હશે ત્યારથી તેને આદેશ ગમતો હતો તે તેની સાથે રમતી, વાતો કરતી કયારેય ભણવા પણ જતી હતી, પણ તેનાથી તેમની વાત કયારેય આગળ વધી જ નહીં. આદેશને કયારેય અંદાજ આવ્યો જ નહીં કે સુરભી તેને પસંદ કરે છે, જો કે ચીત્રાંગ આખી વાત સારી રીતે સમજતો હતો, તે એકદમ સમજદાર હતો, સમય આગળ વધ્યો અને એક દિવસ સુરભીને ખબર પડી કે આદેશ ભણવા માટે અમેરીકા જઈ રહ્યો હતો અને પછી ત્યાં જ સેટલ્ડ થવાનો હતો.

સુરભીને લાગ્યુ કે તે હમણાં જ દોડતી આદેશને ઘરે જાય અને તેને વળગી પડે અને કહે આદેશ હું તને પ્રેમ કરૂ છુ. ખુબ પ્રેમ કરૂ છુ મને છોડીને જઈશ નહીં, પણ તે તેવુ કરી શકી નહીં અને આદેશ અમેરીકા જતો રહ્યો, દિવસો સુધી સુરભી ગુમસુમ રહી હતી. એકલામાં રડી પણ લેતી હતી. એક દિવસ સુરભી ઘરના આંગણામાં બેઠી હતી ત્યારે ચીત્રાંગ તેની પાસે આવી બેઠો, સુરભીએ તેને જોયુ એક હાસ્ય આપ્યુ, તેણે સુરભી સામે જોતા ધીમા અવાજે પુછયુ સુરભી આદેશની યાદ આવે છે. સુરભીની ડોક એકદમ ચીત્રાંગ સામે ફરી તેણે કઈ જવાબ આપ્યો નહીં, પણ તે ચીત્રાંગને જોતી રહી, કારણ તેને પોતાને આદેશ ગમે છે તે વાત તો તેણે પોતાની જાત સિવાય કોઈને કરી જ ન્હોતી.. ચીત્રાંગે સુરભીની આંખમાં જોતા કહ્યુ મને નાનપણથી ખબર હતી કે તને આદેશ ગમે છે. તો પછી તે કેમ તેને કયારેય કીધુ નહીં. કોઈ આપણને ગમે તો તેને કહી દેવામાં કયારેય મોડુ કરવુ નહીં.

સુરભી રડી પડી કઈ પણ જવાબ આપ્યા વગર તે ઘરમાં દોડી ગઈ, પણ સુરભીને સારૂ લાગ્યુ કે કદાચ તેના મનની વાત સમજનાર ચીત્રાંગ તેની પાસે હતો, પછી અનેક વખત સુરભી ઘરના આંગણામાં જ મળતા, બંન્ને એકલા હોય ત્યારે આદેશની નાનપણની ખુબ વાતો કરતા હતા, સુરભીને મનમાં એક ખુણામાં આદેશની બધી જ યાદો સારી લાગતી હતી.મહિનાઓ આવી રીતે વિતી ગયા, એક દિવસ ખુબ વરસાદ પડી રહ્યો હતો, વરસાદ પડતો હતો ત્યારે નાનપણની જેમ બધા વરસાદમાં ન્હાવા માટે ઘરની બહાર નિકળ્યા હતા, સુરભી અને ચીત્રાંગ પણ ખરા, વરસાદમાં પલળી રહેલી સુરભી અત્યંત સુંદર લાગી રહી હતી., જાણે વરસાદનું પાણી પણ સુરભીને શરીરને સ્પર્શ કરવા માટે ઉતાવળીયુ થઈ હોય તેવુ લાગી રહી રહ્યુ, ચીત્રાંગ તેની પાસે આવ્યો, સુરભી જાણે આદેશની યાદમાં આખી ભીંજાઈ જવા માગતી હતી.

વર્ષો પછી સુરભીને ચીત્રાંગ સાથે નજીકની દોસ્તી થઈ હતી, એટલે જયારે તે વરસાદમાં તેની પાસે આવ્યો ત્યારે કઈ અજુગતુ લાગ્યુ નહીં, તે નજીક આવ્યો, સુરભીએ પોતાની આંખ ઉપર આવી રહેલુ વરસાદનું પાણી હથેળી ખસેડતા કહ્યુ ચીત્રાંગ કેટલો સારો વરસાદ છે નહી, ચીત્રાંગે કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં, તે સુરભીને ભીજાયેલી જોવા માગતો હોય તેમ જોતો રહ્યોુ, સુરભીને ફરી કહ્યુ મેં તને કહ્યુ સાંભળે છે. ચીત્રાંગ વધુ નજીક આવ્યો તેણે કહ્યુ હવે હું કહુ છુ, તે તુ સાંભળ ..સુરભીને ચીત્રાંગના અવાજમાં એક પ્રકારની મક્કમતાનો અહેસાસ થયો, તેણે ફરી પોતાના ચહેરા ઉપર આવી રહેલુ પાણી ખસેડી તેની સામે જોયુ ચીત્રાંગે કહ્યુ સુરભી મને તુ ગમે.. તુ મારી સાથે લગ્ન કરીશ.. સુરભી માટે આખી વાત અનઅપેક્ષીત હતી, તેણે ચીત્રાંગ માટે કયારેય આવો વિચાર કર્યો ન્હોતો, તે સ્તબ્ધ થઈ ચીત્રાંગને જોતી જ રહી ગઈ, હવે જાણે વરસાદ પણ તેમની ઉપર તુટી પડવા માગતો હોય તેમ આકાશમાં વિજળીને મોટો કડાકો થયો અને વરસાદ એકદમ વધુ તાકાતથી  તુટી પડયો, બંન્ને એકબીજાની સામે જોતા વરસાદમાં ઉભા જ રહ્યા હતા.

(ક્રમશ- વધુ આવતીકાલે)

Friday, October 14, 2016

જેના હાથમાં બોમ્બ હતો, તેના હાથમાં આજે ગાંધીની આત્મકથા છે.

હું અને મારા મીત્ર બીનીત મોદી સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલના દરવાજા પહોચ્યા, અમારી પાસે ભારે બોકસ હતા, દરવાજા ઉપર ઉભા રહેલા સીપાઈ અમને ધ્યાનથી જોઈ રહ્યા હતા, તેમના મનમાં બોકસમાં શુ હશે તેવો પ્રશ્ન હતો, જો કે અમે પહોંચીએ તે પહેલા અમારા આગમનની જાણકારી જેલ સીપાઈ સુધી પહોંચી ગઈ હતી, તેના કારણે તેમણને અમને  બોકસ સાથે જેલના લોંખડી દરવાજાની અંદર પ્રવેશ આપ્યો, તેની સાથે જ એક કેદી અમને એક ચેમ્બરમાં તરફ લઈ ગયો તેણે કહ્યુ બેસો સાહેબ હમણાં આવે છે.. થોડીક જ વારમાં જેલ સુપ્રીટેન્ડન્ટ સુનીલ જોશી ત્યાં આવી પહોંચ્યા, તેમણે અમને પુછયુ લઈ આવ્યા બધુ અમે હા પાડી, તેમણે તરત જેલના વેલ્ફેર ઓફિસરને બોલાવી લીધા.

જેલ વેલ્ફેર ઓફિસરે આવતા જોશીએ કહ્યુ જુઓ સાડા છસો ગાંધીની આત્મકથા આવી ગઈ છે. બેરેકમાં જઈ જેઓ પરિક્ષા આપી રહ્યા છે, તેમને પહોંચાડી દો. મને ત્યારે યાદ આવ્યુ કે મેં કહ્યુ 200 ખોલીની આત્મકથાનું બંડલ અલગ જ છે. 200 ખોલી શબ્દ કાને પડતા સુનીલ જોશીએ તરત મારી સામે જોયુ, તે હસ્યા, તેમણે વેલ્ફેર ઓફિસરને જવાની સુચના આપી, પછી તેમણે મારી સામે જોતા કહ્યુ ગાંધી પરિક્ષા તો નિમિત્ત છે, પણ કેદીઓ ગાંધીની આત્મકથા વાંચે તે જ મારી માટે મોટુ કામ છે. તેમાં પણ 200 ખોલીની કેદીઓ, આ સાંભળી મારા મનમાં ઉંડાણમાં પણ કઈક સારૂ જ થશે તેવી અહેસાસ થયો.

સામાન્ય માણસ માટે 200 ખોલી શબ્દનું કોઈ મહત્વ નથી, પણ જેલ સત્તાવાળાઓ માટે 200 ખોલી શબ્દ ઉંઘમાં  પણ કાને પડે તો ઉંઘ ઉડી જાય છે. કારણ સાબરમતી સેન્ટ્રલ જેલની 200 ખોલીમાં 2008માં બોમ્બ ધડાકા કરનાર ખુંખાર 80 કરતા વધુ  કેદીઓને રાખવામાં આવ્યા છે, જેમણે જેલમાં પણ સુરંગ ખોદી ભાગી છુટવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, તેઓ ધોળા દિવસે પણ જેલ સીપાઈ ઉપર હુમલો કરતા ખચકાતા નથી. નવજીવન ટ્રસ્ટના મેનેજીંગ ટ્રસ્ટી વિવેક દેસાઈ અને જેલ સુપ્રીટેન્ડન્ટ સુનીલ જોશી વચ્ચે જયારે પહેલી વખત આ મુદ્દે મિટીંગ થઈ હતી, ત્યારે મને  યાદ છે.સાબરમતી જેલના કેદીઓ આત્મકથા વાંચીને ગાંધી પરિક્ષા આપશે તે વાતે જ બધાને રોમાંચીત કરી દીધા હતા. સાબરમતી જેલમાં 3000 કેદીઓ છે,

જયારે ગાંધી પરિક્ષાની વાત આવી ત્યારે 650 કેદીઓએ પરીક્ષા આપવા માટેના ફોર્મ ભર્યા છે. જેમાં બોમ્બ ધડાકા કરનાર 17 કેદીઓ પણ છે, જેમની ઉપર હજી આરોપ છે , તેઓ ન્યાયની અદાલતમાં કસુરવાર સાબીત થયા નથી, તેઓ પોતાની ઈરાદાઓમાં મક્કમ છે, તેમને મન જેદાહ જ બધા પ્રશ્નોનો ઉકેલ છે. તેઓ  અંતિમવાદી છે, મેં ઘણા પોલીસ અધિકારીઓ સાથે અગાઉ પણ વાત કરી હતી, તેમના કહેવા પ્રમાણે આ તમામ આરોપી જે કર્યુ તે અંગે તેમની પાસે પોતાના તર્ક છે. તે સાચો છે કે ખોટો તે અંગે ભીન્ન મત હોઈ શકે પણ તેઓ ખુબ શિક્ષીત છે. છતાં પણ તેમને મન આ અંતિમવાદ જ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.જયારે 200 ખોલીમાં આત્મકથા પહોચાડી દેજો તેવુ જોશી કહ્યુ ત્યારે મનમાં એક કલ્પના આવી કે સફદર પણ હવે ગાંધીને વાંચશે, કદાચ તે ગાંધીને વાંચ્યા પછી તેમની સાથે સંમત્ત ના પણ થાય છતાં પણ તેના સુધી ગાંધી પહોંચે તે જરૂરી હતું.

મનમાં સારૂ લાગી રહ્યુ હતું, જે સફદર નાગોરીએ  2008માં અમદાવાદના તબાહ કરી નાખવા માટે હાથમાં બોમ્બ પકડયો હતો,તેના હાથમાં ગાંધીની આત્મકથા હોવી તે જ વાત અદ્દભુત છે. ત્યાં ફોટોગ્રાફી થઈ શકતી નથી પણ જો ફોટો થાય તો તે એક ઉત્તમ ફોટો સ્ટોરી થઈ શકે તેમ છે. પણ 200 ખોલીના કેદીઓ ગાંધીને વાંચે તે વાત મારે મન બહુ મોટી છે. ગાંધીની વાંચ્યા પછી તેમના જીવનમાં ફેર પડે છે અથવા કોઈ જ ફેર પડતો નથી તેના માટે સમયને તેનું કામ કરવા દેવુ પડશે, છતાં સાબરમતી જેલની ગાંધી ખોલીથી( આઝાદીની લડાઈમાં ખુદ ગાંધીજીને જયા રાખ્યા હતા તે જગ્યાને ગાંધી ખોલી કહે છે) ગાંધીજી  200 ખોલી સુધી પહોંચ્યા તેનું મહત્વ છે.

હું બહાર નિકળી જ રહ્યો હતો ત્યારે એક દાઢી વધી ગયેલો કેદી મારી સામે જોઈ હસ્યો, મને તરત તેનો ચહેરો યાદ આવી ગયો, તેનું નામ સુરેશ તે લગભગ દોઢ દાયકાથી જેલમાં હતો, નવજીવન ટ્રસ્ટમાં જયારે કેદીઓના ડ્રોઈંગ મુકાયા તેમાં સુરેશના પણ કેટલાંક ચીત્રો હતા, 2 ઓકટોબરે ગાંધીજીના પ્રિય ભજન ગાવા માટે પણ સુરેશ નવજીવન આવ્યો હતો, મેં તેને પુછયુ કેમ છે સુરેશ .. તેના ચહેરા ઉપર એક હાસ્ય આવી ગયુ, તેણે મને એક સમાચાર આપતા કહ્યુ આવતીકાલે મારી સજા પુરી થઈ રહી છે, હું આવતીકાલે બહાર નિકળીશ  તે સાંભળી    મને ખુબ સારૂ લાગ્યુ.. મેં તેને કહ્યુ બહાર આવી તુ ચીંતા કરતો નહીં, નવજીવન ઉપર આવીને મને મળજે.

અગાઉ મારી અને વિવેક દેસાઈની  સુનીલ જોશીની હાજરીમાં ચર્ચા થઈ હતી, જેલમાંથી જે કેદીઓ છુટે તેને ફરી કામ મળે તે માટે પણ નવજીવન કામ કરશે, કારણ કામની સાથે સમાજમાં તેમને સ્વીકાર્યાતા મળે તે પણ એટલુ જ જરૂરી છે, સુરેશ બહાર આવશે અને કદાચ નવજીવન પરિવારનો સભ્ય પણ બની જશે, તે આપણો જ હતો થોડા સમય માટે આપણાથી વિખુટો પડયો હતો, તેવી જ રીતે સફદર અને તેના સાથીઓ પણ એક વખત આપણા થઈ જશે કારણ હવે ગાંધી ત્યાં પહોંચ્યો છે.મારા કેટલાંક મીત્રો મને કહે છે તેઓ કયારે બદલાશે નહીં પણ હું કહુ છુ મારા એકસો ખરાબ અનુભવો પછી પણ હું 101મી વખત માણસ ઉપર ભરોસો કરવાનું પસંદ કરીશ.

Thursday, October 13, 2016

જવાન -કિસાન અને દલિતનો ન્યાય માટેનો સંઘર્ષ..


સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક નિમિત્તે આપણે આપણા જવાનો પર ગૌરવ લઈ રહ્યા છીએ. બીજી બાજુ આ જ ગાળામાં સૌરાષ્ટ્રના એક લશ્કરી દલિત જવાન દિનેશભાઈ રાઠોડની ગામના માથાભારે દરબારોએ છ વર્ષ પહેલાં કરેલી હત્યાનો ન્યાય મેળવવા માટે તેનાં કુટુંબીઓ ગાંધીનગરમાં ઉપવાસ પર ઊતરેલા છે. ત્રીસ વર્ષના  દિનેશ હૈદરાબાદના પોસ્ટિંગ પરથી રજાઓ દરમિયાન સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના સાયલા તાલુકાના નાના ગામ કરાડી આવ્યા હતા. એ વખતે તેમના ઘરની પાસે આવેલી પંચાયત ઑફિસે જુગાર રમતા અને ગાળાગાળી કરતા દરબારોની સાથે તેમને બોલાચાલી થઈ. એટલે ત્રેવીસમી માર્ચ 2010ના મધ્યાહ્નને દરબારોએ ગોળીબાર કરીને લશ્કરના ચાર ચંદ્રક મેળવનારા એક દેશરક્ષકને મારી નાખ્યો. દોઢેક વર્ષ પહેલાં આવેલા ચૂકાદામાં  તમામ પાંચ આરોપીઓ નિર્દોષ છૂટ્યા. ગામમાં તેમનું ફૂલેકું નીકળ્યું. દીકરાને બચાવતા ઘાયલ થયેલા પિતા જહાભાઈ (ઉંમર 70) અત્યારે મંદવાડ વચ્ચે ઉપવાસ પર બેઠા છે. તેમની સાથે તેમના પત્ની જેઠીબહેન(65) અને બીજા દીકરા હાદાભાઈ(51) છે. માથાભારે કોમની ધાકધમકી વચ્ચે પણ ન્યાય માટે પાંચ વર્ષથી લડનાર પરિવાર કહે છે : ‘અમારો તો પાછો નો આયો, પણ એ લોકોય પાછા ન આવે એવી રીતે જેલમાં જવા જોઈએ...’
સૈનિકના પરિવાર ઉપરાંત પાટનગરના સેક્ટર છ-સાતના બસ સ્ટૅન્ડ પાસે આવેલી સત્યાગ્રહ છાવણી નામની જગ્યાએ પણ સૌરાષ્ટ્રના નવ, ઉત્તર ગુજરાતના અને અમદાવાદના એક-એક અત્યાચાર પીડિત ગરીબ દલિત પરિવારોના કુલ મળીને પચાસેક લોકો પંદરેક દિવસથી ધરણાં પર છે. સોમવારથી તેમના આમરણ ઉપવાસ ચાલુ થયા છે. તેમને અહીં ભેગા કરી આ ચળવળ ઊભી કરવામાં ભેખધારી દલિત કર્મશીલ રાજુ સોલંકીનો ફાળો મહત્ત્વનો છે. તેમની સાથે રાજુલાના અડીખમ કાર્યકર કિશોર ધાખડા છે જે બાર દિવસના ઉપવાસ સાથે નાજુક તબિયતે દોડધામ કરી રહ્યા છે. પણ તેમની સાથેનાં ગોવિંદભાઈ વણઝારા(65) અને તેમનાં પત્ની ધનીબહેન(60)ની તબિયત લથડતાં તેમને સિવિલ હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવા પડ્યાં છે. નિંગાળા(તાલુકો : ખાંભા, જિલ્લો : અમરેલી) ગામના નાના ખેડૂત ગોવિંદભાઈના દીકરા રમેશ(27)ને એક રજપૂત અને તેના સાગરિતોએ બાજુના ડેડાણ ગામમાં એકવીસમી જૂને ‘જૂની મામૂલી અદાવતમાં અંટસ રાખીને’ મારી નાખ્યો. મૃતકના ખેતમજૂર કાકા સનાભાઈએ માહિતી આપી કે હત્યારાઓએ રમેશને મારતા મારતા ‘ભર બજારે ધોળા દિવસે દોડાવી દોડાવીને જાણે કોઈ જાનવરનો શિકાર કરતા હોય તેમ’ તેની હત્યા કરી. ચાર આરોપીઓમાંથી ત્રણ હજુ પકડાયા નથી. સરકારી સહાયનો ચેક ભરવા માટે બૅન્ક સહકાર આપી રહી નથી. રમેશની પત્નીનું  ત્રણેક મહિના પહેલાં અવસાન  થયું છે. તેની ત્રણ નાની દીકરીઓ લકવાગ્રસ્ત દાદા અને માનસિક રીતે અસ્વસ્થ દાદીને હવાલે છે. રમેશના નાના ભાઈ ફરિયાદી વિનોદ અને બીજા ત્રણ રિશ્તેદારો પર પોલીસે કલમ 302 હેઠળ ખૂનનો આરોપ લગાવ્યો છે. આ આરોપ ‘ઉના અત્યાચાર’ના વિરોધમાં ઓગણીસ જુલાઈએ અમરેલીમાં દલિતોએ કાઢેલી રેલી દરમિયાન એક પોલીસના આકસ્મિક રીતે થયેલા અપમૃત્યુની બાબત લગાવ્યો છે. રેલીમાં ભાગ લેનારમાંથી આશરે ત્રણસો વ્યક્તિઓ સામે આ આરોપ છે. તેમાંથી ખેતીની સાથે દલિત સમાજનું કામ કરનાર કાન્તિ વાળા અને ખેતમજૂરી કરનાર રમેશ બાબરિયા અમરેલીની જેલમાં છે. તે બંનેના પિતા અનુક્રમે મૂળાભાઈ અને ભગાભાઈ ઉપવાસ પર છે. એ કહે છે કે ઉપર્યુક્ત અપમૃત્યુના મોટી સંખ્યામાં આરોપીઓ નોંધીને પોલીસ દલિતોને આતંકિત કરી રહી છે. વળી, આ એફઆઇઆરમાં દલિતોને ‘ખોટી રીતે’  સંડોવવામાં આવેલા હોવાના દાખલા પણ તેઓ ટાંકે છે.
અમરેલીની કલેક્ટર કચેરીએ નવ મહિનાથી પડાવ નાખનાર બાવીસ જણના હિજરતી સંયુક્ત બાબરિયા કુટુંબના ધનજીભાઈ અને તેમના સિત્તેરેક વર્ષનાં માતા વાલીબહેન સત્યાગ્રહ છાવણીમાં છે. વડલી (તા.રાજુલા) ગામના આ પરિવારની અઢાર વર્ષની છોકરી પર ગામના દરબાર પુરુષે પચીસ ડિસેમ્બર 2015ની રાત્રે બળાત્કાર કર્યો. તે પહેલાં તેના પિતાને ઘરે આવીને મારીને તેમની સામે દીકરીનું અપહરણ કર્યું. ત્યાર બાદ બળાત્કારીના સાગરીતે પરિવારને ધાકધમકી આપીને  હિજરત કરવા મજાબૂર કર્યો. પોલીસે પીડિતાની તબીબી તપાસ કરાવવામાં ચોંત્રીસ કલાકનો વિલંબ કરીને કેસ નબળો પાડ્યો. આરોપીઓ જામીન પર છૂટી ગયા છે. હિજરતી તરીકે પરિવારને માટે જાહેર થયેલી જમીન હજુ તેમને મળી નથી. પરિવારે જિલ્લા પોલીસ વડા વડા અંતરિપ સૂદ અને એસ.સી.એસ.ટી. સેલના નાયબ પોલીસ અધિક્ષક બી.જી.ભરવાડ સામે ગુનાઈત બેદરકારી માટે એટ્રોસિટી કેસ કર્યો છે.
અંકોલાલી(ગિરગઢડા, ગિર સોમનાથ)ગામના ખેડૂત કાળાભાઈ જેઠાભાઈ સરવૈયાના એકમાત્ર દલિત  પરિવાર પર ગામના લોકોએ વર્ષ 2012ની તેરમી સપ્ટેમ્બરે સામુહિક હુમલો કરી તેમના યુવાન પુત્ર લાલજીભાઈને ઘરમાં પૂરીને જીવતો સળગાવીને મારી નાખ્યો હતો. પંદરેક જણનો પરિવાર ઉનામાં ભાડે મકાન રાખીને રહે છે. સરકાર તેમને હિજરતી તરીકે જાહેર કરે તે માટે તેમને ચાર વખત ઉપવાસ પર ઊતરવું પડ્યું છે. તેમની જમીનની દરખાસ્ત પસાર થાય તે માટે તેમને ઉનામાં સો કરતાં વધુ દિવસ ઉપવાસ કરવા પડ્યા, જેમાંનો એક દિવસ ઉનાના દલિત અસ્મિતા સંમેલનનો—આ વર્ષનો સ્વાતંત્ર્ય દિન પણ હતો. તે પહેલાં મુખ્ય મંત્રીના ઘરની સામે આત્મવિલોપન કરવા અગેનું નિવેદન આપવા બદલ પરિવારના કેટલાકને અઢાર દિવસની જેલ વેઠવી પડી હતી એમ ગાંધીનગરના ઉપવાસમાં આવેલા પિયૂષ સરવૈયા જણાવે છે. તેમના પિતા લાલજીભાઈ કહે છે કે તેમની માગણી દેલવાડામાં સરકારે ફાળવેલી જમીનની સોંપણી માટેની છે. ભાડા(જાફરાબાદ, અમરેલી) ગામમાં ખેતી અને કડિયાકામ કરતા સામતભાઈ મહિડા પર જમીન વેચવા માટે દબાણ કરનારા કાઠી દરબારોએ ભયંકર હુમલો કર્યો. એક વર્ષની સઘન ખર્ચાળ સારવાર પછી  અત્યારે શરીરમાં અનેક જગ્યાએ પ્લેટો હોવાથી તે સામાન્ય કામ પણ કરી શકતા નથી. ડરના માર્યા ગામ છોડીને રામેશ્વર ગામે ગયેલા મહિડા પરિવાર પર ત્યાં પણ ભય તોળાતા બીજી વખત હિજરત કરીને  થોરડી ગામે જવું પડ્યું છે.  જોકે નથી હજુ સરકારે તેમને હિજરતી જાહેર કર્યા, કે નથી ગુનેગારોને સજા થઈ. અમદાવાદમાં રિવરફ્રન્ટના વિસ્થાપિત અમૃત મકવાણાના દીકરા પિયૂષ  (17)ની ચાર વ્યક્તિઓએ નજીવી તકરારમાં દસમી ઑક્ટોબરે જસોદાનગરમાં હત્યા કરી. આરોપીઓ નિર્દોષ છૂટી જતાં પરિવારે દૂધેશ્વર હિજરત કરી છે અને તે હવે ન્યાય માગવા ઉપવાસ પર બેઠા છે. કલોલ તાલુકાના બિન્દેશ રાજવી બે મહિના પહેલાં તેમના પરિવાર પર અસામાજિક તત્વો દ્વારા થયેલા હુમલા પછી હિજરત કરી ગયા છે અને તેમના માતા અને ઘરનાં બે બાળકો સાથે ન્યાય માગવા માટે સત્યાગ્રહ છાવણીમાં ઉપવાસ પર બેઠા છે. અહીં સહુથી પહેલા એટલે કે છઠ્ઠી સપ્ટેમ્બરથી ધરણાં  પર બેસનારા નવી સરવઈ (બોટાદ, ભાવનગર) ગામના રત્નકર્મી બાબુભાઈ છે. તેમના નાના ભાઈ રાજુ(18)ની 2011ની તેરમી એપ્રિલે હત્યા કરનાર દરબાર આરોપીઓ નિર્દોષ છૂટી ગયા છે.
                      ( લેખક: પ્રાધ્યાપક સંજય ભાવે)


મુંબઈ-વડોદરા હાઈવે ઉપર રીસાલદારનો ગોળીઓથી વિંધાયેલો મૃતદેહ પડયો હતો.

વહેલી સવારનો સમય હતો, હજી વડોદરા શહેર સુઈ રહ્યુ હતું,ત્યારે  વડોદરાથી સાવ નજીક દરજીપુરા પાસે ગોળીઓ ચાલવાનો અવાજ આવ્યો અને થોડી વારમાં નીરવ શાંતિ છવાઈ ગઈ, જેને ગોળીઓ વાગતી તે જીવે છે કે મારી ગયો તે જોવા માટે કેટલાંક પોલીસ ઓફિસરો આગળ આવ્યા, તેમાં એક સિનિયર પોલીસ ઓફિસર એ કે સિંગ પણ હતા.

આ વાત 1992ની છે, વડોદરામાં રાજુ રિસાલદારનું એક ચક્રી શાસન ચાલતું હતું. શિવ સેનાએ નામે રિસાલદારનું અને તેની ગુંડાઓએ મઝા મૂકી હતી, નેતાઓ રાજુભાઈના દરબારમાં સલામ મારવા જતા હતા. પોલીસ અધિકારીઓ પણ રિસાલદારનું નામ પડે તો પાછા પડતા હતા. રાજુ ઇચ્છે ત્યારે મુખ્યમંત્રી ઓફિસમાં સીધી વાત કરી શકતો હતો. રાજુનો આતંક વધી રહ્યો હતો, અને એક દિવસ રાજુના ગુંડાઓ સમી સાંજે વડોદરાના સંદેશ અખબારના તંત્રી દિનેશ પાઠકની તેમની જ ઓફિસમાં ઘુસી હત્યા કરી નાખી હતી.

હમણાં સુધી શાંત અને રાજુના નામે ફફડતું વડોદરાનો ગુસ્સો ફાટ્યો, પાઠકની હત્યાના વિરોધમાં હજારો લોકો રસ્તા ઉપર ઉતરી આવ્યો, ચીમનભાઈ પટેલની સરકાર લોકોનો મિજાજ પારખી ગઈ, પણ રાજુ ફરાર થઇ ગયો હતો. રાજ્ય સરકારે રાજુની ઘરપકડનું ફરમાન બહાર પડ્યું. વડોદરામાં ત્યારે બે બાહોશ ડીસીપી હતા એ કે સિંગ  અને અતુલ કરાવલ , તેમને રાજુને શોધવાની કવાયત શરુ કરી, માહિતી મળી કે રાજુ મુંબઇમાં છે.સિંગ અને કરાવલ ટિમ સાથે મુંબઈ પહોંચ્યા, અને રાજુ પકડાઈ ગયો.

મુંબઈથી રાજુ સાથે પોલીસ પછી ફરી રહી હતી ત્યારે રાજુ રિસાલદારનું એન્કાઉટર થઇ ગયું.1983 બેચના આઇપીએસ ઓફિસર એ કે સીંગનું નામ પહેલી વખત આમ લોકો સુધી પહોંચ્યું. પોતાના કામને પ્રેમ કરનાર સીંગને એટલે જ રાજકારણ અને રાજકારણી સાથે પ્રેમ થતો નથી, સામાન્ય રીતે બધાથી અલિપ્ત રહેતા સીંગને જયારે પણ કામ કરવાની તક મળે ત્યારે ખુરશીને પ્રેમ  કર્યા વગર ખાખીને વફાદાર રહે છે. તેમના કાયદાની નજરમાં બધા જ સરખા છે. એટલે જ સુરત રેંજ આઇજીપી હતા ત્યારે દમણથી ગુજરાત આવતા દારૂના કેસમાં વિજય માલિયાને પણ આરોપી બનાવ્યા હતા.

ત્યારે માલિયાના સંબંધો ગાંધીનગર સાથે સારા હતા, એટલે તરત જ આ કેસ સિંગ પાસેથી લઇ સીઆઇડી ક્રાઇમને સોંપી તપાસ આટોપી લેવામાં આવી હતી. સિંગ લો પ્રોફાઇલ ઓફિસર છે, કદાચ પત્રકારો સાથે પણ વાત કરવાનું ટાળે, પણ પ્રજાને મળશે. ગુંડાઓ તો ઠીક પણ બેલગામ થઇ ગયેલા પોલીસ અધિકારીઓને પોતાની નોકરી સલામત રહે તે માટે રોજ સારું કામ અને પ્રાર્થના કરવી પડશે. હવે અમદાવાદના પોલીસ કમિશ્નર તરીકે તેમની નિમણુંક પ્રજાને કાયદાનો અહેસાસ કરાવશે લાંબા સમય બાદ સિંગને મેદાનમાં ઉતારવાની રાજ્ય સરકારે હિંમત કરી છે.

કાયદો અને વ્યવસ્થામાં બેશક સુધારો થશે, પણ ગાંધીનગર બેસતા મંત્રીઓ અને બાબુઓએ સીંગને ફોન કરતા ચાર વખત વિચાર કરવો પડશે, સિંગ ખુરશી અને પૈસાના લાલચુ નથી, તેમને ખુરશી છોડતા એક ક્ષણ પણ નહિ લાગે, નવા આઇપીએસ અધિકારીઓએ સિંગ પાસેથી પોલીસ યુનિફોર્મને પ્રેમ કેવી રીતે કરવો તે શીખવાની જરૂર છે. કારણ જેની કેપ અને બેલ્ટમાં અશોક  સ્તભં હોય છે, તેમને રાષ્ટ્રએ મોટી જવાબદારી સોંપી છે.